Ana menüyü aç

Değişiklikler

k
bağlantı düzenlemesi
[[Dosya:Lisbon monument.jpg|right|thumb|''[[Padrão dos Descobrimentos]]'' anıtı, [[Lizbon]]]]
 
'''Portekiz''' ya da resmî adıyla '''Portekiz Cumhuriyeti''' ([[Portekizce]]: ''República Portuguesa'') [[Avrupa]]’nın güneybatısında [[İber Yarımadası]] üzerinde yer alan, Avrupa Kıtası'nın en batısındaki ülkedir. Portekiz kuzeyden ve doğudan [[İspanya]] ile, güneyden ve batıdan da [[Atlas Okyanusu]] ile çevrilidir. [[Atlas Okyanusu]]’nun [[Kuzey yarıküre|kuzey yarımküredekiyarım küredeki]] bölümünde bulunan [[Azorlar]] ve [[Madeira]] takımadaları özerk yönetimleriyle birlikte Portekiz’in birer parçasıdırparçası.
Geçen 3.100 yıl boyunca Portekiz toprakları, ülkenin kültürünü, tarihini, dilini ve etnik yapısını etkileyen ve içlerinde [[Fenikeliler]], [[Yunanlar]], [[Roma İmparatorluğu|Romalılar]], [[Cermenler]], ve [[Endülüs Emevileri]]’nin de bulunduğu çeşitli medeniyetlerin geçişine tanık olmuştur. 5. yüzyılda Portekiz ülkesi [[Douro Nehri]]’nin ağzındaki ''Portu'' (günümüzdeki [[Porto]] şehri) ile ''Cale'' (günümüzdeki [[Vila Nova de Gaia]]) şehirlerine istinaden [[Latince]] '''Terra Portucalis''' diye anılıyordu.
[[1093]] yılında [[Kastilya]] ve [[Leon]] kralı [[VI. Alfonso]], krallığının güneybatısındaki toprakları [[Henrique de Borgonha]]’ya vererek [[Portus Cale Kontluğu|''Portus Cale Kontluğu'' ‘nu]] kurdu. ''Comes Portucalensis'' denen bu kontluk sonraki yıllarda bağımsız bir krallığın doğuşuna sahne olmuştur. 15. ve 16. yüzyıllarda [[Brezilya]]’dan [[Filipinler]]’e uzanan [[Portekiz İmparatorluğu]] dünyanın önde gelen ekonomik, politik ve kültürel güçlerinden biriydi. 20. yüzyılda imparatorluğun sona ermesiyle birlikte Portekiz Avrupa’ya dönmüştür ve günümüzde dengeli demokratik yapısıyla [[Avrupa Birliği]]’nin bir parçasını oluşturmaktadır.
 
== Tarihçe ==
[[1383]] yılında erkek vâris bırakmadan ölen Portekiz Kralı’nın kızıyla evli olan Kastilya Kralı Portekiz tahtında hak iddia edince ortaya çıkan halk ayaklanması [[1383-1385 Krizi]]’ne yol açtı. Sonradan [[I. João]] olarak Portekiz tahtına geçen Avizli João ve general [[Nuno Álvares Pereira]] yönetimindeki bir kısım soyludan ve halktan oluşan birlikler [[Aljubarrota Savaşı]]’nda Kastilya birliklerini yendi. Bu savaş hâlâ komşu İspanya ile olan bağımsızlık mücadelesinin bir sembolü olarak görülmekte ve Portekiz tarihinin en ünlü savaşı olarak değerlendirilmektedir.
[[1373]] yılında [[İngiltere]] ile yapılan ittifak günümüzde de devam etmekte ve muhtemelen tarihin en uzun ittifakı sayılmaktadır. Bu ittifakı izleyen yıllarda Portekiz Dünya’nın keşfi için öncülük yapmış ve ''Keşif Çağı'' ‘nı başlatmıştır. Kral I. João’nun oğlu Prens [[Infante Henrique]] o Navegador (Denizci Henrique), bu çağın başlangıcında büyük rol oynamış ve keşif gezilerinin ana destekleyicisi olmuştur.
[[1415]] yılında bir Portekiz filosunun Kuzey [[Afrika]]’daki zengin ticaret merkezi [[Ceuta]]’yı ele geçirmesiyle [[Portekiz İmparatorluğu]] başlamıştır. Bunu Atlas Okyanusu’ndaki ilk keşifler izlemiş, [[Azorlar]] ve [[Madeira]]’nın keşfiyle ilk [[sömürgecilik]] hareketleri başlamıştır.
[[Dosya:Portugal Império total.png|left|thumb|340px|Portekiz İmparatorluğu 1410-1999]]
 
[[1500]] yılında [[Brezilya]]'ya ayak basan [[Pedro Álvares Cabral]] burayı Portekiz topraklarına kattı. On yıl sonra [[Afonso de Albuquerque]], [[Hindistan]]’daki [[Goa]]’yı, Basra Körfezi’ndeki [[Hürmüz]]’ü ve günümüz [[Malezya]]’sındaki [[Malakka]]’yı işgal etti. Dolayısıyla Portekiz İmparatorluğu [[Hint Okyanusu]] ve [[Atlas Okyanusu|Güney Atlas Okyanusu’ndaki]] ticaret yollarının egemenliğini eline geçirdi.
1580 yılından 1640 yılına kadar Portekiz’in bağımsızlığı bir süre sekteye uğradı. [[Fas|Fas’taki]] Osmanlı Fas kuvvetleriyle yaptığı [[Vadisseyl Muharebesi|Vadi's seyl savaşı]] sırasında ölen Portekiz Kralı [[I. Sebastião]] ardında erkek vâris bırakmayınca İspanya Kralı [[II. Felipe]] taht üzerinde hak iddia etti ve Portekiz Kralı I. Filipe olarak tahta geçti.Bu savaş Portekiz'i büyük devletler sınıfından çıkardığı gibi Kuzey Afrika'ya ve Fas'a tehdidi ortadan kaldırmış,Osmanlı devletini kuzey Afrika'nın tartışmasız hakimi haline getirmiştir. Ancak bundan hoşnut kalmayan Portekiz soylularının desteğiyle ayaklanma başlatan [[IV. João]] [[1640]] yılında kral ilan edilerek [[Bragança hanedanı]]nı başlattı. Aynı dönemde Britanya ve Hollanda, Portekiz İmparatorluğu’nun denizaşırı topraklarını ele geçirmek için saldırmaktaydı ve Portekiz özellikle [[1822]]’de Brezilya’nın bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte, 20. yüzyıla kadar sürecek olan bir çöküş dönemine girdi.
[[5 Ekim]] [[1910]] tarihindeki cumhuriyetçi devrim Portekiz monarşisini ortadan kaldırdı. Ama devam eden kaos ortamı ve [[I. Dünya Savaşı]]’na askerî katılımın artırdığı önemli ekonomik problemler [[28 Mayıs]] [[1926]]'daki askerî darbeye neden oldu. Bu darbe sonucunda [[António de Oliveira Salazar]] ekonomik dengeyi ve toplumsal düzeni sağlayarak [[1933]] yılına kadar sürecek olan sağ eğilimli askerî diktatörlük tarafından başa getirildi. Gelenekçi otoriter bir rejim olan ve [[faşizm]]e yakınlığıyla tanınan '''Estado Novo''' (Yeni Devlet) yeni bir anayasanın kabulüyle Salazar tarafından kuruldu. [[II. Dünya Savaşı]]’nda [[İttifak Devletleri]]’ne yaptığı yardımlar nedeniyle bu rejim ayakta kalmaya devam etti. [[1961]] yılında [[Angola]]’da, [[1963]] yılında [[Portekiz Ginesi]]’nde ve [[1964]] yılında [[Mozambik]]’te başlayan bağımsızlık hareketleri [[Portekiz Sömürge Savaşları]]’na yol açarak yönetimdeki rejimi zayıflattı. [[1968]] yılında Salazar yönetimden ayrıldı ve yerine [[Marcelo Caetano]] geçti. [[25 Nisan]] [[1974]] tarihindeki kansız solcu askerî darbe Afrika sömürgelerine bağımsızlıklarını verdiği gibi günümüzün demokratik rejiminin kurulmasına da önayak oldu. [[Avrupa Birliği]]’ne tam üyeliğe [[1986]] yılında kabul edilen Portekiz [[1999]] yılında da [[Euro]] para birimini kullanmaya başladı.
Portekiz dünyanın en yüksek cep telefonu kullanım oranına sahiptir. Mart 2006 verilerine gore evlerin %30’unda yüksek hızlı internet hattı, şirketlerin %78’inde de internet bağlantısı vardır. Portekizlilerin büyük çoğunluğu televizyon kanallarını kablo üzerinden seyretmektedir (Haziran 2004: evlerin %73.6’sı).
 
En önemli havaalanları Lizbon’daki [[Portela Havaalanı]], [[Faro]], Porto’daki [[Francisco Sá Carneiro Havaalanı]], Funchal (Madeira), ve Ponta Delgada’dır (Azorlar).
 
== Nüfus yapısı ==
Portekiz Akdeniz’den geçen çeşitli medeniyetlerin ve Keşif Çağı’nda dünyanın değişik bölgelerinde etkileştiği medeniyetlerin etkisiyle kendine özgü bir kültür geliştirmiştir.
[[Portekiz edebiyatı]] yazılı eserler ve şarkılarla gelişmiş olup Batı medeniyetinin en erken edebiyatlarından birini oluşturur. [[1350]] yılına kadar Portekizli ve Galiçyalı gezgin ozanlar tüm [[İber Yarımadası|İber Yarımadası’na]] edebî etkilerini yaymıştır. [[Gil Vicente]] (1465 (?) – 1536 (?)) hem Portekiz hem de İspanyol drama geleneğinin kurucularındandır. Maceraperest ve şair [[Luís de Camões]] (yak. [[1524]] - [[1580]]) ''[[Os Lusíadas]]'' adlı epik şiirini [[Virgil]]'in ''[[Aeneid]]'' adlı eserini temel alarak yazmıştır. Modern Portekiz şiirinin temeli, [[Fernando Pessoa]]’nın ([[1888]] – [[1935]]) eserlerinde görüldüğü üzere neoklasik ve çağdaş tarzlardadır. Günümüz Portekiz edebiyatının uluslararası alanda tanınmasında önde gelen edebiyatçılar arasında şu isimleri sayabiliriz: [[Almeida Garrett]], [[Camilo Castelo Branco]], [[Eça de Queirós]], [[Sophia de Mello Breyner Andresen]], [[António Lobo Antunes]], ve [[1998]] yılında [[Nobel Ödülü]] kazanan [[José Saramago]].
 
[[Portekiz müziği]] çeşitli tarzları barındırır. En tanınanı, genellikle [[Portekiz gitarı]] ile anılan ve ''saudade'' yani özlem ve hasret duyma duygusuyla özdeşleşen, melankolik şehir müziği [[Fado]]’dur. Fado’nun uluslararası alanda tanınmış yorumcuları arasında [[Amália Rodrigues]], [[Mariza]], [[Mísia]], ve [[Madredeus]]’u sayabiliriz.
 
== Mutfak ==
Portekiz mutfağı, pirinç, patates, ekmek, et, deniz ürünleri ve balık kullanılan çeşitli tariflerle zengin bir mutfaktır. Portekizlilerin özellikle [[Morina balığı]]ndan yapılmış yemekleri çok sevdikleri ve Portekiz’de ''[[bacalhau]]'' denen bu yemeklerin yılın her günü için farklı olmak üzere 365 değişik şekilde pişirildiği söylenir. ''[[Pastéis de Bacalhau]]'', ''[[Bacalhau à Brás]]'' ve ''[[Bacalhau à Gomes de Sá]]'' en popüler tariflerdir. Diğer balık yemekleri arasında ızgara [[sardalya]] ve ''[[Caldeirada]]'' sayılabilir. Eski ve ağır tariflere dayanan pasta ve hamur işleri ülke çapında yaygındır. [[Lizbon]]’un ''[[Pastéis de Nata]]'' ve [[Aveiro]]’nun ''[[Ovos-Moles]]'' gibi tatlı ve kekleri çok revaçtadır. Portekiz’in kendine özgü ''[[Fast food|fast-food]]'' tarzı yemeği ise Porto’nun ''[[Francesinha]]'' ’sıdır. Diğer yemekler arasında et ve sosis parçaları ile kuru fasulyeden yapılan ve beyaz pirinçten yapılan pilav ile servis edilen ''[[Feijoada]]'' ile et, pirinç, patates ve diğer sebzelerin haşlanmasıyla yapılan ''[[Cozido à Portuguesa]]'' ve ''[[Espetadas]]'' bulunur.
 
Portekiz şarapları Romalılar zamanından beri ülke sınırları dışına gönderilir. Romalılar Portekiz’i şarap ve eğlence tanrısı [[Baküs]] ile özdeş tutarlardı. Günümüzde şarapseverler tarafından çok iyi tanınan birçok şarap çeşidi, uluslararası ödüller kazanmıştır. Tanınmış birçok Portekiz şarabı dünyanın en iyi şarapları arasında sayılır: [[Vinho Verde]], [[Vinho Alvarinho]], [[Vinho do Douro]], [[Vinho do Alentejo]], [[Vinho do Dão]], [[Vinho da Bairrada]] ve tatlı [[Porto Şarabı]], [[Madeira şarabı]] ile [[Setúbal]]’ın [[Moscatel]] şarabı ile [[Favaios]] (Douro). Dünya çapında yaygın olarak pazarlanan Porto şarabını Vinho Verde izler. Artan uluslararası talebe cevap verecek şekilde Vinho Verde ihracatı artış göstermektedir.
[[Vítor Baía]] tüm Avrupa kulüpler kupaları dahil olmak üzere tarihte en çok kupa kazanmış oyuncudur. Ayrıca [[José Mourinho]] futbol tarihinin en başarılı ve en çok kazanan teknik direktörlerinden sayılır. Portekiz’in en üst düzey futbol karşılaşmaları [[Portekiz Süper Ligi|Superliga]]’da yapılmaktadır. Önemli futbol kulüpleri arasında [[SL Benfica]], [[FC Porto]] ve [[Sporting CP]] sayılabilir. “[[2004 Avrupa Futbol Şampiyonası]]”’na evsahipliği yapan Portekiz neredeyse kupayı da kazanıyordu. Final maçında [[Yunanistan Millî Futbol Takımı|Yunanistan]] sürpriz bir galibiyet kazanarak ilk defa Avrupa kupasını kazandı. Portekiz Millî Futbol Takımı [[FIFA Dünya Kupası]]’nda iki kere yarı finale kaldı. İlki Eusebio’nun 9 golle gol kralı olduğu [[1966 FIFA Dünya Kupası|1966]]’da, ikincisi de [[2006 FIFA Dünya Kupası|2006]]’dadır. 2006 yılı yarı finalinde [[Fransa Millî Futbol Takımı|Fransa]]’ya yenilen Portekiz, daha sonra [[Almanya Millî Futbol Takımı|Almanya]]’ya da yenilerek dördüncü olabilmiştir. Son olarak 2016 yılında Fransa'da düzenlenen Euro 2016 turnuvasında ev sahibi Fransa'yı yenerek şampiyonluğa ulaşmıştır.
 
Futboldan başka [[basketbol]], [[Yüzme (spor)|yüzme]], [[atletizm]], [[tenis]], [[jimnastik]], [[futsal]], [[paten hokeyi]] (rink hokeyi), [[hentbol]], [[voleybol]] ve [[ragbi]] gibi birçok branşta profesyonel spor karşılaşmaları ve şampiyonalar düzenlenmektedir. En önemli yarışı “[[Volta a Portugal]]” (Portekiz Bisiklet Turu) ile [[bisiklet sporu]] ve [[atletizm]] en popüler sporlar arasındadır. [[Paten hokeyi]]nde Portekiz, 15 Dünya ve 20 Avrupa şampiyonluğuyla dünyanın en çok kupa kazanan ülkesidir. Ragbi’de de birçok kupa kazanan Portekiz Temmuz 2006 itibariyle 5 Avrupa şampiyonası kazanmıştır. Güneşli [[Algarve]] bölgesinde yapılan "Algarve Open" [[golf]] turnuvası da önemli spor etkinliklerindendir. Lizbon yakınındaki [[Estoril]]’de bulunan [[Autódromo Fernanda Pires da Silva]], içlerinde [[MotoGP|Dünya Motosiklet Şampiyonası]] ile [[A1 Grand Prix]] gibi birçok motor sporunun yapıldığı en önemli yarış pistidir. Portekiz Rallisi ve Madeira Rallisi ile birlikte Baja Portugal 1000 ve Lizbon-Dakar off-road yarışları da uluslararası alanda tanınır. [[Triatlon]] dalında Dünya Kupası lideri [[Vanessa Fernandes]] sayesinde önemli adımlar atılmaktadır. [[Judo]] ve [[boks]] branşlarında da Portekiz uluslararası karşılaşmalarda madalyalar kazanmıştır.
Ülkede "[[Jogo do Pau]]" (Portekiz Sopa Dövüşü) diye bilinen eski bir [[dövüş sanatı]] vardır. Kendini koruma amacıyla yapılan bu spor, genellikle genç kadınlar için çıkan anlaşmazlıkları çözmek isteyen delikanlıların yaptıkları düellolarda kullanılırdı. Doğuşu [[Orta Çağ|Orta Çağ’a]] dayanan [[Jogo do Pau|Jogo do Pau’da]] silah olarak tahta sopalar kullanılır. "Jogos Populares" gibi diğer geleneksel sporlar da zevk için hâlâ yapılmaktadır.
 
== Festivaller ve bayramlar ==
Portekiz’de yaz mevsiminde festivaller önemli yer tutar. Her şehrin ve kasabanın kendi festivali vardır. Özellikle Haziran ayı festivalleri çok popülerdir. Bu aydaki festivaller ''Santos Populares'' (popüler azizler) diye bilinen üç azize, [[Padualı Anthony|Aziz Anthony]], [[Vaftizci Yuhanna]] ve Aziz [[Petrus|Aziz Peter]]'e]] adanır ve tüm Portekiz’de yapılır. Pagan gelenekten gelen bu festivallerin azizlerle nasıl birleştirildiği bilinmemektedir. Büyük olasılıkla Hristiyanlık bölgeye yayılmadan önce bu eğlenceler Roma tanrıları ya da yerel tanrılar adına yapılmaktaydı. Festivallerin ortak özellikleri şarap, ''água-pé'' (bir çeşit sulandırılmış şarap), geleneksel ekmek ve sardalya, düğünler, geleneksel sokak dansları, ateş, havai fişekler ve kutlamalardır.
 
== Yararlı bilgiler ==
48

değişiklik