"Vikipedi:Güvenilir kaynaklar" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
78.172.56.97 tarafından yapılan değişiklikler geri alınarak, Okanfan tarafından değiştirilmiş önceki sürüm geri getirildi.
k (78.172.56.97 tarafından yapılan değişiklikler geri alınarak, Okanfan tarafından değiştirilmiş önceki sürüm geri getirildi.)
Üzerinde tartışılan ya da tartışmaya açık olan her madde bir kaynağa ihtiyaç duyar ve bu kaynağın bulunması yükümlülüğü maddeyi ekleyen ya da düzelten kişiye aittir. Kaynağı olmayan ya da kaynağı yetersiz olan maddeler tartışılmaya açık hale gelir ve her an silinebilirler. Bazen kaynaksız bir bilgiye sahip olmaktansa, bilgi sahibi olmamak daha iyidir.<ref>Wales, Jimmy. [http://mail.wikimedia.org/pipermail/wikien-l/2006-July/050766.html "Kaynak için dayatmak"], WikiEN-l, July 19, 2006</ref> Maddelere nasıl kaynaklar eklenebileceğinin örnekleri ve bu konu hakkındaki tartışmalar [[Vikipedi:Güvenilir kaynaklar|bu]] yardımcı sayfada bulunabilir.
== Neden güvenilir kaynak kullanmalıyız? ==
 
 
Kaynakların kullanım nedenleri şöyle sıralanabilir:
Eğer bir ifade ya da madde hakkında gösterilen bütün kaynakların güvenilirlikleri şüpheli ise, bu okuyucunun maddenin içeriğine belli bir şüphe ile yaklaşması sonucunu doğurur. Bu durum, bu ifade ya da maddenin kullanıcı tarafından Vikipedi'de yazılmasının uygun olmadığını gösterir.
 
== Güvenilirlik için bakılacaklar ==
Bosna Krallığı
 
=== Akademiklik ===
Vikipedi, büyük ölçüde dünyadaki bilim adamları, araştımacılar ve bilginler tarafından oluşturulan eserlere dayanmaktadır. Bu eserlere genellikle güvenilir gözüyle bakılır. Buna karşın, bazı eserler daha yeni yapılmış araştırmalarla geçersiz kılınmış olabilir ya da eserin açıklamaya çalıştığı konuda değişik akademik görüşler olabilir. Vikipedi maddeleri bir konunun bütün akademik yorumlarını göstermek zorundadır.
 
* Materyalin güvenilir bir kaynak olması için akademik topluluk tarafından derinlemesine tartışılmış olması gerekmektedir. Bu ise materyalin hakemli kaynaklarca gözden geçirilmiş ve onlar tarafından basılmış olması demektir.
* Akademik olarak atıfta bulunulmuş materyaller tercih sebebidir.
* Dinle ilgili maddelerde, ilahiyat ile ilgilenen alimlerin yayınladığı materyaller, dini davranışlar ve dinlerin inançları konusunda, güvenilir olarak kabul edilirler. Bunun yanında geleneksel dini davranışlar ve akademik görüş arasında eğer fark varsa bu alıntılama yolu ile belirtilmelidir.
 
=== Akademik olmayan kaynaklar ===
Akademik olmayan kaynakları incelemek için bazı kriterler kullanıcılara yardımcı olabilir:
 
* '''Atfolunabilirlik''' — kaynağın yaratıcısı (kişi ya da kuruluş) ne kadar biliniyorsa o kadar iyidir. Bu içeriğin ne kadar uzmanca hazırlanmış olduğunu ölçmede yardımcı olur:
 
:* Yaratıcının konu hakkındaki deneyimleri — Bir akademisyen kendi konusu hakkında yazarken daha güvenilirdir. Örneğin bir biyolog, biyoloji hakkında yazarken nükleer fizik hakkında yazdığından daha güvenilirdir.
 
:* Yazarının konu hakkındaki yanlılığı — Bir yazar yanlı olarak görülüyor ya da yanlı olmak için nedeni varsa, bu durum, yazarın görüşü alınırken göz önüne alınmalıdır. Bu husus, materyali "eklenmeye değmez" kılmaz, ama lütfen [[VP:TBA|tarafsız bakış açısı]] politikamızı unutmayınız.
 
* '''Editoryal gözetim''' — Editoryal bir politikası olan yayınlar konuları doğrulanabileceklerinden, olmayanlara göre daha güvenilirdirler. Kişisel internet sayfaları kişisel basılmış materyaller ve bloglar gibi kişi tarafından çıkarılmış kaynaklar, herhangi bir bağımsız denetime tabi olmadıklarından editoryal gözetime tabi kaynaklardan, her ne kadar bu kaynaklar hakemli kaynaklardan daha az güvenilir olsalar da, daha az güvenilirdir.
 
* '''Tekrar edilebilirlik''' — Kaynağın gösterdiği sonuç eldeki bilgilerle tekrar ulaşılınabilir mi yoksa sonuca ulaşılırken herhangi bir noksan taraf var mıdır? (Özellikle kaynakta ''tartışmasız inanç'' var mıdır?)
 
:* Kaynağın gösterilmesi — Sonuçlarını elde ettiği verileri açıkça gösteren kaynak, göstermeyene oranla daha güvenilirdir. İdeal olan kaynak, veri toplama işlemini ve analiz yapma metodunu da belirten kaynaktır.
 
::* Gizlilik — Yayımcısı tarafından ''gizli'' olması nedeniyle gösterilmeyen kaynaklara fazla itibar etmemek gerekir. Orijinaline bakılıp verilen referans karşılaştıralamayacak olan bu kaynaklara dikkatle yaklaşmak gerekir.
 
:* Doğrulama — Bir kaynağın bulduğu sonuca başka bağımsız kaynaklar tarafından da ulaşılıp ulaşılmadığı kontrol edilebilir. Eğer bağımsız iki kaynağın sonuçları da yaklaşık olarak aynı şeyi söylüyorsa, bu sonuçlar daha güvenilirdir. Kaynakların bağımsız olduğunun doğrulanmasında yarar vardır.
 
* '''Başka güvenilir kaynaklar tarafından tanınma''' — Bir kaynak başka kaynaklar tarafından tanınıp başka kaynaklarca atıf alıyorsa bu daha güvenilir bir kaynaktır.
 
* '''Kaynağın yaşı ve konunun değişme hızı''' — Hızlı gelişen ve değişen bir konu hakkında gösterilen kaynakların yakın zamanlı olması kaynağın güvenilirliğini artırır. Konu hakkında bütünlüğü sağlamak için gereken konunun geçirdiği evreleri gösteren eski tarihli kaynaklar yalnız konun nasıl değişip geliştiğini göstermek için kullanılabilir. Eğer konu hakkında daha yeni bir kaynak yoksa eski tarihli kaynaklar tarihi ve içerdiği bilgilerin eskimiş olabileceği belirtilerek dikkatli bir şekilde kaynak gösterilebilir. Yalnız bu kaynağın güvenirliğini azaltır.
 
* '''Kalıcılık''' — Okuyucunun, ifadenin doğru olduğunu görmesi ya da konu hakkında daha fazla bilgi edinmesi için kaynağa gitmesi gerekebilir. Bu da kaynağın kullanıcının kelimelerini desteklemesi açısından kalıcı olmasını gerektirir. Bu bağlamda bir kitap ya da dergiden yapılan alıntı, yönlendirilen bağlantının çalışmama ihtimali olan çevrimiçi bir kaynaktan yapılan alıntıya göre daha üstündür.
 
Bu konular özellikle, konu hakkında kendi deneyimi ve pozisyonu olan çok sayıda kullanıcı tarafından değiştirilen maddelerde, Vikipedi için önemlidir. Her kaynak bir konu hakkında göreceli güvenilirliğe sahiptir ve bazı kaynaklar, konunun değişik bağlamlarında (kontekst) değişen derecede güvenilirliğe sahiptir.
 
Genel olarak, bir konu hakkında var olan kaynaklardan en güveniliri kullanıcılar tarafından kullanılmalıdır. Hangi kaynağın kullanılacağı hakkında ortak bir görüş olmalıdır, bu yönerge robot gibi uygulanmamalıdır. Eğer bir kaynağın güvenirliliği hakkında sorularınız varsa, konunun tartışma sayfasından diğer kullanıcılar ile iletişim kurarak sorunuzu paylaşabilirsiniz ya da kaynak madde içerisinde kullanımdaysa bu kaynağın uygun olmadığını gösteren bir şablon koyarak ona dikkat çekebilirsiniz.
 
=== Olağan dışı iddialar, olağan dışı incelemeye ihtiyaç duyar===
Aşağıda listelenen uyarılar yazarları, söz konusu iddianın kaynağını incelemeye sevketmelidir.
* Pek fazla bilinmeyen, beklenmedik veya görünüşe göre önemli olabilecek iddialar.
* Saygın haber organlarınca konu edilmeyen, beklenmedik veya görünüşe göre önemli olabilecek olayların raporları.
* Bir kişinin sarfettiği sözlerle ilgili, ahlaksız, utandırıcı, tartışmalı raporlar.
* Desteklenmeyen iddialar, veya ilgili akademik topluluk tarafından daha güçlü bakış açılarıyla karşı çıkılmış iddialar. İddiaların yandaşları, kendilerinin susturulması yönünde komploların olduğunu söylüyorlarsa özelikle dikkatli olunmalıdır.
 
Olağan dışı iddialar, özellikle tarihi olaylar, politik konular ve yaşayan kişilerin [[VP:YİB|yaşam öyküleri]] söz konusu olduğunda [[VP:ÖAY#Saygın yayınlar|güvenilir]] ve [[VP:D|doğrulanabilir]] kaynaklarca desteklenmelidir.
 
== Kaynak materyallerinin çeşitleri ==
{{Ana|VP:ÖAYV}}
Kaynaklar, yazım sırasına göre üç grupta (ana, ikinci el, üçüncü el) ve nötrlüğüne göre üç grupta (birincil, ikincil, üçüncül) ele alınırlar. Vikipedi'de maddeler -bilgilerin doğruluğunu kontrol etmesi ile meşhur- '''birden fazla üçüncül kaynağa''' dayandırılmalıdır. Burada birincil ve ikincil kişiler olayın veya konunun taraflarını, üçüncül kişiler ise tartışmanın tarafı olmayan kaynakları belirtir.
 
* '''Ana kaynaklar''' — Herhangi bir konu hakkında, doğrudan katılımcılar veya gözlemciler tarafından yazılan birinci el belgelerdir. Ana kaynaklara örnek olarak raporlar, mektuplar, tanıklıklar, özgeçmişler, yetkili kurumlarca yayımlanmış istatistikler ve mahkeme tutanakları verilebilir. "Birincil" ana kaynaklara örnek olarak [[otobiyografi]]ler veya siyasetçilerin hedeflerini anlattıkları kampanya broşürleri örnek verilebilir. "Üçüncül" ana kaynaklara örnek olarak ise bir gazetecinin olayı duyurmak dışında ilgisinin/çıkarının olmadığı bir konuda yazdığı haberler örnek verilebilir.
 
:Ana kaynaklar olayların belirli bir haline ilişkin doğrudan kanıtlar sunan bir belge veya kişi olup yazılan konuya çok yakındır. Terim asıl itibarıyla, belli bir olayın gözlemcisi veya o olayda yer alan bir kişi tarafından yazılmış bir belgeye işaret eder. Dolayısıyla ana kaynaklar; yorum, değerlendirme, sonuç çıkarma, veya onaylama gerektirir, ki bunların herbiri genellikle [[VP:ÖAY|orijinal araştırma]] içerir. Vikipedi'deki maddelerde, güvenilir bir kaynak tarafından yayımlanmış olmak koşuluyla ve yalnızca konu hakkında tanımlayıcı bilgi vermek üzere ana kaynaklar kullanılabilir. Diğer her türlü yorumsal iddialar için ikinci el kaynaklar kullanılmalıdır.
 
* '''İkinci el kaynaklar''' — Ana kaynaklar tarafından verilen bilgilerin özetini veya bir sonuca varmak üzere bilinçli ve deneyimli yorumunu, değerlendirilmesini, sonuç çıkarılmasını veya onayını içerir. Örneğin gazete kaynaklı çeşitli bilgilerin analiz edildiği [[kurgusal olmayan]] bir kitap, ikinci el kaynak sayılır. Birincil ve ikincil kişiler tarafından yazılmış ikinci el kaynaklarda bazen bilgiler ve bazı detaylar kasıtlı olarak abartılmış veya ihmal edilmiş olabilir. Bu nedenle üçüncül kişiler tarafından yazılmış ikinci el kaynaklar pek çok konuda en güvenilir kaynak kabul edilirler.
 
* '''Üçüncü el kaynaklar''' — Genel bilgi ansiklopedileri gibi, ana kaynaklardan veya ikinci el kaynaklardan süzülmüş ve özetlenmiş bilgilerin toplandığı kaynaklardır. Bu kaynaklar genellikle konuyu yeterince kapsamaktan uzak olup bol miktarda farklı görüş barındırabilir. Çoğunlukla alternatif yorumları değerlendirmeye almazlar. Üçüncü el kaynaklar; isimler, doğru yazımlar, yerler, tarihler ve boyutlar için genellikle oldukça güvenilirdir. Ancak ikinci el kaynaklara, üçüncü el kaynaklara nazaran öncelik verilmelidir. ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' ve benzeri ansiklopedilerdeki deneyimli kişilerin imzasını taşıyan maddeler güvenilir ikinci el kaynak olarak kabul edilir. İmzalanmamış veya "X." şeklinde imzalanmış maddeler ise uzmanlarca yazılmamış olabilir ve daha az güvenilirdir. Vikipedi maddeleri de üçüncü el kaynaktır ve anonim olarak yazıldıkları için ve Vikipedi'de sistematik bir olgu kontrol mekanizması bulunmadığı için güvenilir değildir.
 
== Yaşayan insanların biyografileri ==
İstatistik bilgi, konu alanlarına ait tavsiye (tarih, fen bilimleri, matematik, tıp, iş ve ticaret, popüler kültür ve kurgusal eserler dahil) ve elektronik & çevrim-içi kaynak kullanım örnekleri için bakınız: [[Wikipedia:Reliable sources/examples]]
 
== Ayrıca bakınız ==
ıljhlömnç
* [[Wikipedia:Wikipedia:Check your facts]], style guide
* [[Wikipedia:Common knowledge]], guideline
* [[Wikipedia:Independent sources]], essay
* [[Wikipedia:Wikipedia:WikiProject Fact and Reference Check]]
* [[Wikipedia:Wikipedia:Wikipedia is not a reliable source]], referencing another Wikipedia article
 
== Kaynaklar ==
1.326.741

değişiklik