Ana menüyü aç

Değişiklikler

Arşiv bağlantısı eklendi
|grup =İnyupikler<br/>(Iñupiaq <small>''tekil''</small> Iñupiak <small>''ikil''</small><br/> Iñupiat <small>''çoğul''</small> )
|resim =[[Dosya:Inupiat Family from Noatak, Alaska, 1929, Edward S. Curtis (restored).jpg|300px]]<center>İnyupik ailesi, [[Noatak, Alaska|Noatak]], 1928</center>
|nüfus = 15.700 <ref name="refAnlcpop">[http://www.uaf.edu/anlc/languages/stats/index.xml Alaska Native Language Center : Alaska Native Languages / Population and Speaker Statistics]</ref> - 13.500 <ref name="refAlasknatart">{{Web kaynağı | url = http://www.alaskanativearts.org/explore-cultures-inupiat | başlık = Inupiat | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Alaska Native Arts | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150227003147/http://www.alaskanativearts.org/explore-cultures-inupiat | arşivtarihi = 27 Şubat 2015}}</ref>
|bölge1 = {{bayraksimge|ABD}} [[Alaska]]
|nüfus1 = 13.500
|ref1 = <ref name="ref976">{{Web kaynağı | url = http://www.uaf.edu/anlc/languages/i/ | başlık = Inupiaq | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = University of Alaska Fairbanks | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160729092154/https://www.uaf.edu/anlc/languages/i/ | arşivtarihi = 29 Temmuz 2016}}</ref>
|diller = [[İnyupikçe]], [[İngilizce]]
|dinler = [[Hıristiyanlık]] ([[Protestan]] ve [[Anglikan]])<br />(1890 öncesi [[Şamanizm]])
[[Dosya:Ipiutak Site.jpg|thumb|right|250px|2000 yıllık Ipiutak [[arkeolojik sit]]i, [[Point Hope, Alaska]], 1961]]
 
Dil verileri ve [[arkeoloji]]k kalıntılar, [[Eskimo-Aleut halkları]]nın günümüzden 10.000 yıl önce [[Bering Boğazı]]'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda, iki ayrı etnik grup ([[Eskimolar]] ve [[Aleutlar]]) olarak Alaska'dan [[Kamçatka]]'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. Eskimo ve Aleutların denizde avlanma tekniklerinin gelişmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin Eskimo ve Aleutlarda farklı olması gösterilebilir. Eskimo ve Aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.<ref name="siberian">{{Web kaynağı | url = http://pandora.cii.wwu.edu/vajda/ea210/aleut.htm | son = Vajda | ilk = Edward J. | başlık = Siberian Yupik (Eskimo) | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Western Washington University | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160603111136/http://pandora.cii.wwu.edu/vajda/ea210/aleut.htm | arşivtarihi = 3 Haziran 2016}}</ref>
 
[[Dosya:Ukpeagvik mounds.jpg|thumb|left|250px|1000 yıllık Utqiaġvik arkeolojik siti, [[Barrow, Alaska]]]]
 
Utqiaġvik [[arkeolojik sit]]i bugünkü [[Barrow, Alaska|Barrow]]'un (İnyupikçe Utqiaġvik) kasaba merkezinin yaklaşık 1/4 mil güneybatı kenarında yer alır ve başlangıçta Ukpiaġvik («kar baykuşu avlanma yeri») olan ismi yıllar içinde değişim geçirerek bugünkü Utqiaġvik biçimine dönüşmüştür. Burası kışlık konutların ve [[qargi]] denen köy odasının bulunduğu, [[etnografya|etnografik]] ve [[arkeoloji]]k bilgilere göre yıl boyunca avcılık ve ticaret faaliyetlerinin sürdüğü bir yerleşimdi. Tundra yüzeyinden iki metre yukarıdaki 60'tan fazla höyüksü tümsek (''igluluaġruk''<ref name="refSeiler">{{Web kaynağı | son = Seiler | ilk = Wolf A. | tarih = 2012 | url = http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf | başlık = Iñupiatun Eskimo Dictionary | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = SIL International Partners in Language Development | arşivurl = http://web.archive.org/web/20121115143205/http://www.sil.org/silepubs/Pubs/928474543482/Seiler_Inupiatun_Eskimo_Dictionary_LCDD_16.pdf | arşivtarihi = 15 Kasım 2012}}</ref>) bugün dahi görülebilmektedir. Arkeolojik çalışmalarla, burasının son 1000 yıldır yerleşimde olduğu tespit edilmiştir. [[Binghamton Üniversitesi]]nden arkeologlar tarafından 1981-1983 yıllarında kapsamlı bir kazı yapılmış ve 20.000 den fazla eser bulunmuştur. Utqiaġvik kazılarından çıkarılan buluntular arasında fildişi heykelcikler, ok başları, [[labret]]ler, boynuzdan bıçaklar, fildişi [[Ulu (bıçak)|ulu]] (yarım ay biçimli bıçak), zıpkın başları, fildişi oyuncaklar, tahta ağ şamandırası, deri eldiven gibi eserler vardır.<ref name="refUtqiaġvik">{{Web kaynağı | url = http://nsb-ihlc.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Athe-utqiagvik-excavations&catid=35&Itemid=55 | başlık = The Utqiaġvik Excavations | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Iñupiat History, Language, and Culture | arşivurl = http://web.archive.org/web/20160103151245/http://nsb-ihlc.com/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Athe-utqiagvik-excavations&catid=35&Itemid=55 | arşivtarihi = 3 Ocak 2016}}</ref> Bunların arasında [[Kar gözlüğü|kar gözlükleri]] de bulunur.<ref>[http://www.nationalgeographicstock.com/ngsimages/explore/explorecomp.jsf?xsys=SE&id=416908 National Geographic : Wooden Inupiat snow goggles found at the Utqiagvik archeological site]</ref>
 
Alaska'da [[Rus Alaskası|Rus]] döneminde (1733 – 1867) Rusların keşfettiği alanlar daha çok deniz kıyılarıyla sınırlı kalmıştır. 1895 yılında Alaska'nın yalnızca deniz kıyıları ile büyük nehirlerin bulunduğu alanları keşfedilip haritalandırılmışken iç karanın büyük kısmı haritalandırılmamıştı.<ref name="Gerald">{{Web kaynağı | son = FitzGerald | ilk = Gerald | tarih = 1951 | url = http://www.dggs.alaska.gov/webpubs/usgs/c/text/c-0101.PDF | başlık = Surveying and Mapping in Alaska | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Alaska.gov | arşivengelli = evet}}</ref>
 
[[Norton Sound]]'dan Kanada sınırına kadar olan [[Arktik Alaska]]'daki İnyupikler, Avrupalı kâşiflerle 18. yy sonu ile 19. yy başlarında tanışırlar. Bunlar, 19. yy sonları ve 20. yy başlarında yapılan ve [[New Bedford, Massachusetts|New Bedford]]'dan yola çıkan 2000'den fazla [[balina avcılığı]] seferine diğer Alaska yerlilerinden daha fazla sayıda katılmışlardır. İnyupikler bu seferlerde gemi tayfası olarak yer aldıkları gibi, balinacılara kürk satımında da bulunmuşlar ve onların karaya çıkmalarını daha olanaklı kılan korunaklı ortam sağlamışlardır. Bu yardımların karşılığı olarak [[New Bedford Balina Avcılığı Milli Tarih Parkı]] tarafından Barrow'da 1999 yılında halka açılan [[İnyupik Miras Merkezi]] kurulmuştur.<ref>[http://www.nps.gov/inup/aboutthecenter.htm Iñupiat Heritage Center]</ref>
 
[[Dosya:Inuit cocking place 1916.jpg|thumb|270px|left|Açık mutfak, Nome, 1916]]
Beyazların yiyecekleri (''Taniktaq'') ile karşılaşmadan önce İnyupikler kendi yiyeceklerini (''Iñupiaqtaq'') iklim ve coğrafi koşullara göre şekillendirmişlerdi. En temel besin maddesi [[et]] (''niqipiaq'' 'gerçek yiyecek' > ''niqi'' 'yiyecek' + ''-piaq'' 'gerçek') olup, bunu ateşsizliğin çaresizliğiyle değişik yöntemlerle yenebilir kılmışlardır. Ana besin maddesi deniz memelilerinden (balina ve fok, mors) ya da kara memelilerinden (ren geyiği) elde edilir. Kısa süren yaz aylarında böğürtlensi ufak zemin meyveleri C vitamini alımında önemlidir.<ref name="refCarthwright">Lorin A. Carthwright and René Revis Shingles (19569, [http://books.google.com.tr/books?id=8h3xUjOs5H0C&pg=PA90&lpg=PA90&dq=%22inupiats%22&source=bl&ots=1tCgiGqSvN&sig=6kQOdbgq3W2-A8EkyoyEgV65n-Q&hl=tr&sa=X&ei=OkEfUPXtIeqO4gSNq4GYBg&ved=0CDcQ6AEwAzgy#v=onepage&q=%22inupiats%22&f=false Cultural Competence in Sports Medicine]</ref> Eskimo mutfağı büyük ölçüde balık ve deniz memelileri etlerinin bir süre fermente edilmesiyle çiğ olarak tüketilen besinlere dayandığından [[botulizm]] Eskimo sağlığında besin kökenli tehlikelerin başında gelir. Alaska'da 1985 yılından beri botulizm vakalarında sürekli bir artış yaşanmaktadır ve ABD'de diğer eyaletlerdeki vakalardan daha fazladır.<ref name=Alaska>{{Web kaynağı | url = http://www.phppo.cdc.gov/phtn/botulism/alaska/alaska.asp | başlık = Why does Alaska have more botulism | yayımcı = Centers for Disease Control and Prevention (U.S. federal agency) | erişimtarihi = 18 July 2011 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20060807175105/http://www.phppo.cdc.gov:80/phtn/botulism/alaska/alaska.asp | arşivtarihi = 7 Ağustos 2006}}</ref>
 
[[Dosya:Bowhead Whale 2002-08-10.jpg|thumb|250px|right|Avlanan tek bir [[Grönland balinası]], bir köyün bir yıl boyunca et ve yağ ihtiyacını karşılar. Balinalar İnyupiklerin et ihtiyacını karşılayan birincil kaynaktır]]
Bütün Alaska yerlileri gibi İnyupiklerde de en sık görülen sağlık sorunları arasında [[alkolizm]], [[siroz]], Tip 2 [[diyabet]], [[intihar]], [[kardiyovasküler hastalıklar]] ve laktoz intoleransı (süt alerjisi, süt ve süt ürünlerini sindirememek ya da bunda güçlük çekmek) sayılabilir.
 
Alaska'da sağlık sorunları arasında ilk sırayı [[alkolizm]] alır. Alaska Yerli komisyonu (''Alaska Native Commission'') tarafından 1994 yılında yapılan bir uyarıya göre alkol tüketimi Alaska yerlileri arasında böyle devam ederse kalıcı sosyal, kültürel ve duygusal bozunuma uğrayacağı kaçınılmaz sonuçtur.<ref name="refSuicide">Catherine Swan Reimer, [http://www.swancircle.com/Suicide%20.html What is the relationship of suıcıde, alcohol abuse, and spirituality among the Inupiat], May 15, 2002</ref> Özellikle alkol kullanımı Alaska'nın soğuk ikliminde ölümcül olabilmektedir ve [[Northwest Arctic Borough]] ilçesinin birçok kasabasında ([[Ambler, Alaska|Ambler]]<ref name="ref679">{{Web kaynağı | url = http://www.nwabor.org/ambler.html | başlık = Ambler Alaska | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Northwest Arctic Borough | dil = İngilizce | arşivurl = http://web.archive.org/web/20121211030806/http://www.nwabor.org:80/ambler.html | arşivtarihi = 11 Aralık 2012}}</ref>, [[Buckland, Alaska|Buckland]]<ref name="ref522">{{Web kaynağı | url = http://www.nwabor.org/buckland.html | başlık = Buckland Alaska | erişimtarihi = 22 Ağustos 2012 | yayımcı = Northwest Arctic Borough | dil = İngilizce | arşivurl = http://web.archive.org/web/20121211031126/http://www.nwabor.org:80/buckland.html | arşivtarihi = 11 Aralık 2012}}</ref>, [[Deering, Alaska|Deering]]<ref>http://www.nwabor.org/deering.html</ref>, [[Kiana, Alaska|Kiana]]
<ref name="ref965">http://www.nwabor.org/kiana.html</ref>, [[Kivalina, Alaska|Kivalina]]<ref name="ref419">http://www.nwabor.org/kivalina.html</ref>, [[Noatak, Alaska|Noatak]]
<ref name="ref376">http://www.nwabor.org/noatak.html</ref>) alkol satışı ve ithalâtı yasaktır. [[Kotzebue, Alaska|Kotzebue]]'de ise satışı, ithalâtı ve bulundurulması 2009 yılında serbest bırakıldı.<ref>http://www.nwabor.org/kotzebue.html</ref> [[Barrow, Alaska|Barrow]]'da alkolizm çok yaygındır.<ref>[http://www.northpennfamilymedicine.com/cms/files/barrow_essay_pdf_ID39926.pdf American Native Inupiat (Eskimo) Medicine]</ref> Alkolizm, İnyupik değerlerinin (''Iñupiat Iḷitqusiat'') korunmasında sosyal sorundur.<ref>Steven MacNabb (1991), [http://www.jstor.org/discover/10.2307/40316277?uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21101150824437 Elders, Iñupiat Ilitqusiat, and Culture Goals in Northwest Alaska], Arctic Anthropology, Vol. 28, No. 2 (1991), pp. 63-76</ref>
422.821

değişiklik