"Dikkat" sayfasının sürümleri arasındaki fark

düzeltme AWB ile
(wikiedu kapsamında psikoloji makalelerini zenginleştirmek)
(düzeltme AWB ile)
{{Psikoloji|psikolojik dikkat kavramları}}
 
[[Düşünce|Düşünceyi]]yi belli bir şey üstünde yoğunlaştırabilme gücü. '''Dikkat''', bilincin odağıdır. [[Nesnel]] olarak, bütün duyumsal ya da belleğe yerleştirilmiş bilgilerden, daha sonra kullanmak için bir bölümünü seçmeyi gerektirir. Bir toplantıda konuşan çeşitli kişiler arasında yalnızca birini dinlerken bir resme bakarken şekilleri dikkate almaksızın yalnızca renklere yoğunlaşırken, kalabalıkta bir tanıdığı ararken ya da [[akıl]] bir problemi çözmeyi yoğunlaştırılırken, farklı verimlilik derecelerinde farklı dikkatler söz konusudur. Bireyin seçmek zorunda kalması algılamanın, düşünmenin ya da birçok şeyin aynı anda yapmanın bir sınırı olduğunu gösterir.Dikkat, bir bilginin belli öznel veya nesnel olarak dikkate alınan yönünü seçerek ona odaklanan, diğer bir taraftan o bilginin algılanabilen diğer yönlerini göz ardı eden davranışsal ve bilişsel süreçtir. Dikkat, sınırlı işlenen kaynakların paylaştırılmasıdır. [1]<ref>''[[John Robert Anderson (psychologist)|Anderson, John R.]] (2004). [https://books.google.com/?id=9P4p6eAULMoC Cognitive psychology and its implications (6th ed.)]. Worth Publishers. p. 519. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Özel:BookSources/978-0-7167-0110-1|978-0-7167-0110-1]].''</ref>
 
Dikkat bazen istemeden ve elde olmadan uyanır: Yoğun, tuhaf ya da önemli dış uyarıcılar tarafından çekilebilir. Bunlar yönlendirici tepki sağlar. Uyarıcı arttıkça [[organizma]] uyarıcıya yönelerek dikkatı hem düşüncesel, hem de fiziksel olarak başlatır. Herhangi bir biçimde uyarıcı tekrarlanır ya da sürekli olursa, dikkat tepkisi bütünüyle azalır ya da bütünüyle ortadan kalkar. Belirli bazı etkinlikler için dikkat gerekli değildir: Bir sahnenin gerekli fiziksel özellikleri ([[renk]], boyut, biçim ve haraketi) dikkat harcama gerektirmeden belleğe yerleştirilebilir. Aynı biçimde, başlangıçta yoğun dikkat gerektiren bazı işler, daha sonraları öylesine otomatikleşir ki, öbür etkinliklerle birleştirilebilir. [[Fizyoloji]] uzmanları, dikkatin algılama sürecini hangi bölümlerin etkilediğini araştırmaktadırlar. Seçici dinleme deneyleri sırasında, deneklerden dinledikleri mesajlardan birini tekrarlamaları istenince, öbür mesajla ilgili dikkatleri dağılmış ve sonuçlar, bir kişinin iki mesajın genel özelliklerini aynı anda kaydedebildiğini, ama yalnızca birinin sözlü içeriğini tekrarlayabileceğini göstermiştir.
 
Dikkat eğitimde, psikolojide, sinir biliminde, bilişsel sinir biliminde ve nöropsikolojide araştırılan geniş bir alandır. Araştırmaya açık alanlar; duyu ipuçlarının kaynaklarına karar vermeyi, dikkati meydana getiren sinyalleri, bu duyu ipuçlarının etkilerini, duyusal nöronların özelliklerinin ayarlayan sinyalleri ve dikkat ve diğer işleyen bellek, vijilans gibi bilişsel ve davranışsal süreçler arasındaki ilişkileri içerir. Nöropsikolojideki olan çalışmaları genişleten, oldukça yeni olan bir araştırmanın bir kısmı travmatik beyin yaralanmalarını ve onların dikkat üzerindeki etkisi ile ilişkilendirilen tanısal belirtileri araştırmaktadır. Ayrıca dikkat kültürden kültüre değişebilir. [2<ref>^ [[Attention|Jump up to:'''''<sup>a</sup>''''']] [[Attention|'''''<sup>b</sup>''''']] [[Attention|'''''<sup>c</sup>''''']] ''Chavajay, P; Rogoff, B (1999). "Cultural variation in management of attention by children and their caregivers". Developmental Psychology '''35''' (4): 1079–1090.[[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1037/0012-1649.35.4.1079|10.1037/0012-1649.35.4.1079]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10442876 10442876].''</ref>]
 
Dikkat ve bilinç arasındaki ilişki pereniyal felsefi keşifi haklı çıkaracak kadar karışıktır. Bu keşif hem çok eski hem de devamlı konuyla ilgilidir, çünkü bu keşifin, ruhsal sağlıktan tutun da bilincin hastalıklarının çalışmalarına ve onun gelişim ve araştırma alanlarına kadar olan alanlarına etkisi olmuştur.
 
=== '''Görsel dikkat ve seçici dikkat''' ===
Bilişsel psikolojide en az iki adet görsel dikkati tanımlayan model vardır. Bu modeller çürütülebilir hipotezler üretmede ve iç bilişsel süreçleri açıklamada kullanılan metaforlar olarak düşünülebilir. Genel olarak konuşmak gerekirse, görsel dikkat temelde iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada dikkat eşit bir şekilde tüm dış sahneye dağıtılır ve buna paralel olarak bilgi işlemi yapılır. [5] <ref>''Jonides, J. (1983). [http://www-personal.umich.edu/~jjonides/pdf/1983_4.pdf "Further towards a model of the mind's eye's movement"] (PDF).Bulletin of the Psychonomic Society '''21''' (4): 247–50. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.3758/bf03334699|10.3758/bf03334699]].''</ref> İkinci aşamada ise sahnenin sadece belli (odaklanılan) bir bölgesine dikkat verilir ve bilgi işlem seri bir biçimde gerçekleştirilir.
 
Literatürde görülen ilk modellerden birisi de “spotlight model”, kabaca çevirmek gerekirse spot ışığı modelidir. “Spotlight” terimi William James’in dikkati odak (focus), çerçeve (margin) ve kenara (fringe) benzettiği çalışmalarından esinlenilerek ortaya çıkmıştır. [6]<ref name=":0">''Eriksen, C; Hoffman, J (1972). [http://psycnet.apa.org/?fa=main.doiLanding&uid=1973-01584-001 "Temporal and spatial characteristics of selective encoding from visual displays"]. Perception & Psychophysics '''12''' (2B): 201–4.[[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.3758/BF03212870|10.3758/BF03212870]]''</ref> Odak görsel sahneden yüksek çözünürlüklü bilgiyi aldığımız bölge ve görsel dikkati yönlendirdiğimiz geometrik merkezdir. Kenar (fringe) odağı saran, bilgiyi daha düşük çözünürlükte aldığımız bölgedir. Bu kenar bütün odaklanılan sahne boyunca genişler ve genişlemenin bitip sahnenin kesildiği alana da çerçeve(margin) denir.
 
Bir diğer modelde zum merceği modelidir ve ilk defa 1986’da tanıtılmıştır. [7]<ref>''Eriksen, C; St James, J (1986). "Visual attention within and around the field of focal attention: A zoom lens model". Perception & Psychophysics '''40''' (4): 225–40.[[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.3758/BF03211502|10.3758/BF03211502]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3786090 3786090].''</ref> Bu model “spotlight” modelinin birçok özelliğini (mesela çerçeve, kenar ve odak) taşır fakat ek olarak boyutunda değişime uğramıştır. [8]<ref>''Castiello, U; Umilta, C (1990). "Size of the attentional focus and efficiency of processing". Acta Psychologica '''73''' (3): 195–209. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1016/0001-6918(90)90022-8|10.1016/0001-6918(90)90022-8]].[[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2353586 2353586]''</ref>  Bu boyut değişiminin çıkış noktası da kameralardaki zum merceğidir, herhangi bir boyut değişikliği, bilgi işlemdeki çalışmanın etkisiyle takas anlamına gelir. Çünkü dikkat kaynakları ‘sabit’ farz edilir ve odak ne kadar büyükse görsel sahnenin bu alanındaki işlem süresi de o kadar yavaş olur, bunun sebebi de bu sabit kaynakların daha geniş bir alana yayılmak zorunda kalmasıdır. Dikkatteki odağın minimum 1° derecelik bir optik açıya karşılık geldiği düşünülmektedir fakat maksimum boyutu henüz belirlenmemiştir. <ref name=":0" />[6][9]<ref>''Eriksen, CW; Hoffman, JE (1973). [http://www.psychonomic.org/backissues/21786/pp/vol14-1/pp-14-155.pdf "The extent of processing of noise elements during selective encoding from visual displays"] (PDF). Perception & Psychophysics '''14''' (1): 155–160. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.3758/BF03198630|10.3758/BF03198630]].''</ref>
 
Son dönemlerde Treisman'ın 1993’te ortaya attığı Feature Integration (dikkat bütünleme) Theory (FIT)’si ile Duncan ve Humphrey'nin 1989’da çıkardıkları Attentional Engagement (dikkat anlaşması) Theory (AET)’nin karşılaştırıldığı önemli bir tartışma ortaya çıkmıştır. [10]<ref name=":1">[[Attention|Raftopoulos]], pp. 5–7.</ref> FIT, objeleri, objelerin özelliklerini toplayan seçici mekânsal dikkat vasıtasıyla aldığımızı farz eder. Duncan ve Humphrey ‘in AET’si,  algısal bölümlendirmenin ilk dikkat öncesi paralel evresinin ve sahnedeki bütün görsel maddeleri kapsayan analizlerin var olduğu düşüncesini sürdürmektedir. Bu evrede, görsel sahnedeki objeler, yapısal ünitelerde üretilir. Bu paralel safhanın ürünü de çoklu-mekânsal-ölçek yapılı temsillerdir. Seçici dikkat bu noktadan sonra devreye girer ve görsel kısa dönemli hafızaya girebilecek öğeleri seçer. Bu iki teori arasındaki zıtlık görsel dikkat görevlerinin tek başına ve bunları yönlendiren bütünleyici bilişsel süreçlerin ayırımını yapmak hususunda vurguda bulunur. [10]<ref name=":1" /> Rastophopoulos bu tartışmayı şöyle özetlemiştir: “objelerin tespitinde mekânsal dikkatin gerekli olduğunu savunan Treisman’ın FIT teorisine karşın, Humphrey görsel elementlerin merkezi dikkat olmadan ilk paralel evrede kodlanıp birbirine bağlandığını ve ilk gruplandırmanın sonucundan doğan öğelerden seçim yapmak için dikkat verildiğini savunur”. [11]<ref>[[Attention|Raftopoulos]], p. 8</ref>
Multitasking, iki ya da daha fazla işi/görevi eşzamanlı olarak yapma girişimi/teşebbüs etmek olarak tanımlanabilir; ancak araştırmalara göre insanlar multitasking yaparken daha çok hata yapıyorlar ya da görevlerini daha yavaş yapıyorlar. [13]<ref name=":2">''Margaret W. Matlin (2013). Cognition (Textbook) (8 ed.). Wiley. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Özel:BookSources/978-1-118-14896-9|978-1-118-14896-9]].''</ref> Üstlenilen görevleri gerçekleştirebilmek için dikkat olgusu her bir bileşen arasında paylaştırmak zorunda kalıyorlar. [14][15]<ref>''Spelke; Hirst, & Neisser (1976). [https://www.msu.edu/~ema/802/Ch3-4-SpelkeEtAl75.pdf "Skills of divided attention"] (PDF). Cognition '''4''' (3): 215–230. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1016/0010-0277(76)90018-4|10.1016/0010-0277(76)90018-4]].''</ref><ref>''Brown, I. D. (1965). "Effect of a car radio on driving in traffic". Ergonomics '''8''' (4): 475–479. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1080/00140136508930828|10.1080/00140136508930828]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/5854152 5854152].''</ref>
 
Eski araştırmalar, hikâye okurken müzik dinlemek ya da başka bir şey yazmak veya iki ayrı mesajı farklı kulaklardan dinlemek (dichotic listening: çift kulaklı dinlemek) gibi insanların eşzamanlı işler yaparkenki kısıtlamaları/sınırları içerirdi. [13] <ref name=":2" /><ref name=":2" /> Genel olarak, dikkat olgusu üzerine yapılan klasik araştırmalar, yapılması gereken farklı görevler varken insanların yeni bilgi öğrenme/edinme kabiliyetlerini veya algılayışın/algının sınırlarını incelemiştir. Hatta araba kullanırken radyoyu açmak ya da araba kullanırken telefonla konuşmak gibi insanların eşzamanlı iş yaparken nasıl performans gösterdiklerine dair eski literatür/bilgi/kaynaklar da vardır. [17]<ref>''Strayer, D. L.; Drews, F. A. (2007). "Multitasking in the automobile". In A. F. Kramer, D. A. Wiegmann, & A. Kirlik. Attention: From Theory to Practice. New York: Oxford University Press. pp. 121–33.''</ref>[18][19]<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">''Salvucci, D D.; Taatgen, NA (2008). "Threaded cognition: An integrated theory of concurrent multitasking". Psychological Review '''115''' (1): 101–30. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1037/0033-295x.115.1.101|10.1037/0033-295x.115.1.101]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18211187 18211187].''</ref><ref>''Salvucci, D D.; Taatgen, NA (2008). name="Threaded cognition: An integrated theory of concurrent multitasking". Psychological Review '''115''' (1): 101–30. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1037/0033-295x.115.1.101|10.1037/0033-295x.115.1.101]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov"/pubmed/18211187 18211187].''</ref><ref>''Collet, C; Morel, M; Chapon, A; Petit, C (2009). "Physiological and behavioral changes associated to the management of secondary tasks while driving". Applied Ergonomics '''40'''(6): 1041–6. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1016/j.apergo.2009.01.007|10.1016/j.apergo.2009.01.007]]. [[PubMed Identifier|PMID]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19249012 19249012].''</ref>
 
İnsandaki multitasking olgusu ile ilgili güncel araştırmaların büyük bir kısmı, iki işi eşzamanlı yapma performansı temeli üzerine kuruludur ki bu işler genellikle araba kullanma esnasında mesajlaşma, bir şeyler/yemek yeme ya da arabadaki başka bir yolcuyla ya da telefonla bir arkadaşla konuşma gibi ikinci bir işi yapma durumunu içermektedir. Söz konusu  araştırma, insandaki dikkat sistemi işleyişinin belli bir sınırı olduğunu ortaya çıkarır/çıkardı; sair işler sürece dâhil olduğu zaman araba kullanma performansı kötüleşiyor; daha önce ifade edilen işlerle meşgul olunduğu zaman, sürücüler daha çok hata yapıyor, daha sert ve geç fren yapıyor, daha fazla kaza yapıyor, diğer şeritlere daha çok sapıyor ve/ya etrafındakilere karşı farkındalığı azalmış oluyor.
#{{Hafıza}}
<!--Kategoriler-->
 
[[Kategori:Dikkat| ]]
[[Kategori:Davranışsal_kavramlarDavranışsal kavramlar]]
[[Kategori:Duygular]]
[[Kategori:Nöroloji]]
1.330.104

değişiklik