Ermeni Kırımı: Revizyonlar arasındaki fark

Sayfa içeriği 'Bilisel olarak varlığı kanıtlanamamış tarihi ve siyasi bir yalandan ibarettir. * [http://www.armenian-genocide.org/press.html Amerikan basın (1915),] {...' ile değiştirildi
(Gerekçe:)
(Sayfa içeriği 'Bilisel olarak varlığı kanıtlanamamış tarihi ve siyasi bir yalandan ibarettir. * [http://www.armenian-genocide.org/press.html Amerikan basın (1915),] {...' ile değiştirildi)
Bilisel olarak varlığı kanıtlanamamış tarihi ve siyasi bir yalandan ibarettir.
{{Sivillere karşı saldırı bilgi kutusu
| başlık = Ermeni Kırımı
| resim = Armenians marched by Turkish soldiers, 1915.png
| altyazı = Osmanlı askerleri eşliğinde [[Harput]]'tan Mazraa (günümüz [[Elazığ]]) yakınındaki bir hapishaneye doğru sürülen Ermeni kafilesi, Nisan 1915.
| parçası = [[Ermeni Sorunu]]'nun bir parçası
| bölge = [[Osmanlı İmparatorluğu]]
| tarih = 1915{{#tag:ref|Ermeni katliamları, 1915 yılında yoğunlaştığı için genellikle bu yıl ile ilişkilendirilir. Çeşitli kaynaklar katliamların şu yıllar arasında gerçekleştiğini yazar: 1915–1916, 1915–1917, 1915–1918, 1915–1923, 1894–1915, 1894–1923|group="not"}}
| tür = [[Tehcir]] ve [[katliam]]
| ölü = 600.000 ila 1.800.000 {{#tag:ref|1,5 milyon en kabul gören rakamdır,<ref>{{Web kaynağı | başlık = Tsitsernakaberd Memorial Complex | url = http://www.genocide-museum.am/eng/Description_and_history.php | yayımcı = [[Tsitsernakaberd|Armenian Genocide Museum-Institute]] | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150523141013/http://www.genocide-museum.am:80/eng/Description_and_history.php | arşivtarihi = 23 Mayıs 2015}}</ref><ref>{{Haber kaynağı| soyadı = Kifner | ad= John| başlık= Armenian Genocide of 1915: An Overview| url = http://www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_armeniangenocide.html | gazete = The [[New York Times]]|authorlink = John Kifner | tarih=7 Aralık 2007}}</ref><ref>{{Haber kaynağı| başlık= The forgotten Holocaust: The Armenian massacre that inspired Hitler | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-479143/The-forgotten-Holocaust-The-Armenian-massacre-inspired-Hitler.html | gazete= The [[Daily Mail]]| tarih= 11 Ekim 2007 | yer=Londra}}</ref> ancak çeşitli kaynaklarda sayı 600.000 ile 1,800.000 arasında değişmektedir.<ref name = "Auron2000">{{Kitap kaynağı | first = Yair | last = Auron | title = The banality of indifference: Zionism & the Armenian genocide|url = http://books.google.com/books?id=nnUR4hSTb8gC&pg=PA44 |year=2000|publisher = Transaction | isbn = 978-0-7658-0881-3 | page = 44}}</ref><ref name = "Forsythe2009">{{Kitap kaynağı| first = David P. |last=Forsythe | title = Encyclopedia of human rights | url = http://books.google.com/books?id=1QbX90fmCVUC&pg=PA98 | date= 11 Ağustos 2009| format = Google Books | publisher= Oxford University Press| isbn = 978-0-19-533402-9 | page = 98}}</ref><ref name = "ChalkJonassohn1990">{{Kitap kaynağı | first1 = Frank Robert | last1 = Chalk | first2 = Kurt | last2 = Jonassohn | others =Institut montréalais des études sur le génocide | title =The history and sociology of genocide: analyses and case studies| url= http://books.google.com/books?id=UgzAi1DD75wC&pg=PA270 | date = 10 Eylül 1990|publisher= Yale University Press|isbn = 978-0-300-04446-1 |pages= 270–}}</ref>|group ="not"}}
| işleyen = [[İttihat ve Terakki]]
}}
'''Ermeni Kırımı'''<ref>Doğan Avcıoğlu, ''Millî Kurtuluş Tarihi 1838'den 1995'e'', Üçüncü Kitap, Tekin Yayınevi, 1998, ISBN 975-478-081-1, s. 1138.</ref> veya '''Ermeni Soykırımı'''<ref>[[Taner Akçam]], ''İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu: İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'na'', İmge Kitabevi, Mart 1999, ISBN 975-533-246-4</ref> ([[Ermenice]]: Հայոց Ցեղասպանութիւն, ''Hayots Tseğasbanutün''; Մեծ Եղեռն, ''Medz Yeğern'', "Büyük Felaket"), [[Osmanlı İmparatorluğu]]'nun [[I. Dünya Savaşı]] esnasındaki [[İttihat ve Terakki]] iktidarı döneminde [[Osmanlı Ermenileri|Ermeni tebaasına]] karşı uyguladığı [[tehcir]] esnasında meydana gelen, 22 ülkenin [[soykırım]] olarak tanımladığı<ref>http://www.parliament.am/news.php?cat_id=2&NewsID=7281&year=2015&month=03&day=11&lang=eng</ref> toplu ölümler.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.mfa.gov.tr/fransa-cumhurbaskani_nin-sozde-ermeni-soykirimina-iliskin-yasayi-onaylamasi-konusunda-hukumet-aciklamasi-30-ocak-2001.tr.mfa | başlık = Fransa Cumhurbaşkanı'nın Sözde Ermeni Soykırımına İlişkin Yasayı Onaylaması Konusunda Hükümet Açıklaması-30 Ocak 2001 | erişimtarihi = 21 Aralık 2011 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20111111105353/http://www.mfa.gov.tr/fransa-cumhurbaskani_nin-sozde-ermeni-soykirimina-iliskin-yasayi-onaylamasi-konusunda-hukumet-aciklamasi-30-ocak-2001.tr.mfa | arşivtarihi = 11 Kasım 2011}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.trakya.edu.tr/Haberler/2005/ermeni_soyk_iddia_tartisildi.htm | başlık = Ermeni Soykırımı İddiaları ve tarihteki Gerçekler Tartışıldı | erişimtarihi = | yayımcı = Trakya Üniversitesi | arşivurl = http://web.archive.org/web/20120630200713/http://www.trakya.edu.tr:80/Haberler/2005/ermeni_soyk_iddia_tartisildi.htm | arşivtarihi = 30 Haziran 2012}}</ref> Bazı kaynaklar, [[II. Abdülhamid]] döneminde [[Hamidiye Alayları]]'nın gerçekleştirdiği [[Hamidiye katliamları|katliamları]] da buna dâhil etmektedirler.<ref name=BritannicaArmenian>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres ''Encyclopedia Britannica'' "Armenian massacres" (Ermeni katliamları) maddesi]</ref>
 
Kimi tarihçiler tarafından bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin devlet yönetimi tarafından kasıtlı ve emirler dahilinde öldürüldüğü ve bu sebeple olayların ilk modern soykırımlardan biri ve bir [[etnik temizlik]] olduğu tezi savunulmuştur.<ref>[http://www.salon.com/opinion/kamiya/2007/10/16/armenian_genocide/ www.salon.com]</ref><ref name="24.04.1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.153/current_category.7/affirmation_detail.html Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution, 24 Nisan 1998].</ref><ref>[[Niall Ferguson|Ferguson, Niall]]. ''The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West''. New York: Penguin Press, 2006, ISBN 1-59420-100-5, s. 177.</ref><ref name="IAGS">[http://www.genocidewatch.org/images/Turkey-_13Jun05ErdoganletterAmericanHistoricalAssociation.pdf A Letter from The International Association of Genocide Scholars on 13/06/05].</ref> Bir kısım tarihçiler ise olayları [[I. Dünya Savaşı]]'nda dağılmakta olan Osmanlı İmparatorluğu'nun cephe gerisini güvene almak için uyguladığı tehcir sonucunda [[Millet (Osmanlı)|milletler]] arasında gerçekleşen bir iç çatışma olarak değerlendirmekte ve devlet duruşunun bu yönde olmadığını savunmaktadır.<ref>[http://w3.balikesir.edu.tr/~metinay/ermeni.htm Prof.Dr. Metin Ayışığı, ERMENİ TEHCİRİ KONUSUNDA YENİ PERSPEKTİFLER, Balıkesir Üniversitesi]</ref>
 
Katliamlar ve çatışmalar nedeniyle ölen Ermenilerin toplam sayısı üzerine çok farklı rakamlar öne sürülmüş ve en yaygın akademik araştırmalarca 600.000 ile 1,5 milyon kişi arasında can kaybı olduğu öngörülmektedir.<ref>Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (düz.) ''Dictionary of Genocide'', Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, s. 19.</ref><ref>Noël, Lise, ''Intolerance: A General Survey''. Arnold Bennett, 1994, ISBN 0-7735-1187-3, s. 101.</ref><ref>Schaefer, T (haz.). ''Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society''. Los Angeles: SAGE Publications, 2008, s. 90.</ref><ref>The criminal law of genocide: international, comparative and contextual aspects, by Ralph J. Henham, Paul Behrens, 2007, s. 17</ref> Buna karşın [[1914 Osmanlı İmparatorluğu nüfus sayımı|1914 nüfus sayımına]] göre 1 milyon ve daha üstü ölü sayısının gerçeği yansıtmadığı görüşü de muhtemeldir.
 
== Arka plan ==
=== Millet sistemi ve Ermeniler ===
:''İlgili Maddeler: [[Millet (Osmanlı İmparatorluğu)]], [[Osmanlı Ermenileri]]''
[[Albert Malet]]'e göre, Osmanlı İmparatorluğu, bünyesinde bulunan gayrimüslim halka dini özellikleri doğrultusunda “[[Millet (Osmanlı Devleti)|millet]]” olarak kendi kendilerini yönetme hakkını "tam muhtariyetlik" olarak tanır; bir diğer deyişle, imparatorluktaki müslümanların dışındaki toplulukların büyük çoğunluğunu oluşturan Yahudiler, Ermeniler ve Rumlar kendi dinî yöneticilerinin idaresinde kalmışlardır. Türkler diğer imparatorluklarda olduğu gibi aynı dinden olanların mahallî teşkilatlarına kendi kendilerini yönetme hakkı tanıyarak yalnızca hepsini aynı devlet çatısı altında birleştirirler<ref name="malet1">Albert Malet, "L'epoque Contemporaine", Hachette, Paris, 1909, s.505</ref>.
 
'''İmparatorlukta genel nüfus dağılımı'''
<gallery>
Ethnic map of Asia Minor and Caucasus in 1914.jpg|Yakın Doğu ve Balkanlar ve Kafkasya'daki 1914 yılındaki etnik dağılım
Proportions des populations en Asie Mineure statistique officielle d1914.png|[[Stanford J. Shaw]] tarafından yayınlanmış Osmanlı Devleti [[Osmanlı 1914 nüfus sayımı istatistikleri|1914 yılı nüfus sayımların]] dökümü.
Prorportions des populations musulmanes grecques et armeniennes en AsieMineure d'apres la statistique du livreJaune.png|1893-96 nüfus sayımında Ermeni nüfusu.
</gallery>
 
'''Doğu Anadolu'da etnik yapı'''
<gallery>
Armenian population map 1896.jpg|Alman [[kartograf]] [[August Heinrich Petermann]] tarafından hazırlanan 1893-96 sayımınca Ermeni nüfusu.
Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане, 1895.jpg| Müslümanların (Yeşil ve Çizgili Yeşil), Ermenilerin (Çizgili Kırmızı) çoğunlukta oldukları yerleri gösteren 19. yy sonuna ait Rusça bir harita.
</gallery>
 
'''1914-1918 Osmanlı Meclis-i mebusanı'''
 
:''ilgili Madde: [[1914-1918 Osmanlı Meclis-i Mebusanı]]''
Ermeni faciası döneminde Osmanlı meclisi çok uluslu bir meclistir. Türk mebusların yanı sıra, parlemanterler arasında 11 Ermeni mebus bulunuyordur, bunlar: Stepan Çıracıyan, [[Vartkes Serengülyan]], [[Artin Boşgezenyan]], Bedros Hallaçyan, [[Krikor Zohrab]], Onnik İhsan, Karabet Tomayan, Matyos Nalbantyan, Agop Hırlakyan, Kegam Dergarabedyan ve Dikran Barsamyan'dır. 19.yy'da toplam 33 Ermeni mebus Meclis-i Mebusan'da hizmette bulunmuştur.
 
=== Erken tarihsel arka plan ===
[[Taner Akçam]]'a göre, Doğu Anadolu üzerindeki Ermeni talepleri 1870'lerden sonra Osmanlı Devleti için siyasi bir sorun oluşturur.<ref name="Akçam1"/> [[Hınçak Partisi]] üyelerinin girişimleriyle gerçekleşen 20 Haziran 1890'daki Erzurum İsyanı ve 15 Temmuz'da İstanbul'daki [[Kumkapı Gösterisi|Kumkapı Nümayişi]] ile ilk Ermeni-Türk çatışmaları başlar.<ref name="Eğitim">{{Web kaynağı | son = Kantarcı | ilk = Şenol | tarih = Nisan 2003 | url = http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/sayi38/kantarci-1.htm | başlık = TARİHİ BOYUTUYLA ERMENİ SORUNU | biçim = Dergi | iş = Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim Dergisi | sayfalar = | yayımcı = ASAM, Ermeni Araştırmaları Enstitüsü | erişimtarihi = 29 Aralık 2011 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20120208121025/http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/sayi38/kantarci-1.htm | arşivtarihi = 8 Şubat 2012}}</ref> Bu ilk olaylarda iki taraftan toplam 10 kişi ölür. Bu olaylarda yer alan Ermenilerin Batı ülkelerinin baskısı üzerine hafif cezalar almaları veya hiç cezalandırılmamaları, ilerleyen dönemde daha fazla olayın çıkması yönünde etkili olacaktır.<ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Türkler ve Ermeniler: Bir Uluslararası İlişkiler Çalışması|yazar= Sedat Laçiner|yayımcı=Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu Derneği (USAK)|yıl=2005|sayfa=4|url=http://books.google.com.tr/books?id=FkUcbnj6aNAC&printsec=frontcover&dq=T%C3%BCrkler+ve+Ermeniler:+Bir+Uluslararas%C4%B1+%C4%B0li%C5%9Fkiler+%C3%87al%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1&hl=tr&sa=X&ei=cbb9TrGPDaOM4gSS4dCNCA&ved=0CDEQ6AEwAA}}</ref> 1891 yılında [[II. Abdülhamid]] olaylara karışan Ermeniler için bir af çıkarır, ancak bu af daha sonraki olayları durduramaz.<ref>{{Kitap kaynağı| son = Halaçoğlu| ilk = Yusuf | yazarurl = [[Yusuf Halaçoğlu]] | yardımcıyazarlar = | yıl = 2007 | başlık = Ermeni Tehciri | yayımcı = Babıali Kültür Yayıncılığı | yer = İstanbul | sayfalar = 33-34 | id = | dil = Türkçe }}
</ref> 1892-1893 yıllarında Kayseri, Yozgat, Çorum ve Merzifon'da olaylar yaşanır.<ref name="Eğitim"/> [[Hınçak]] ve [[Ermeni Devrimci Federasyonu|Taşnaksutün]] gibi Ermeni militan örgütleri 1894'ten itibaren bazı tedhiş eylemlerine girişirler. 1895'te Ermenilerin ayaklanma teşebbüsü sertlikle [[Hamidiye katliamları|bastırılır]].<ref name="Akçam1"/> 1894 yılında [[Sason İsyanı]], [[1894 Bâb-ı Âli Gösterisi|Bâb-ı Âli Gösterisi]] ve [[Zeytun İsyanı]] gerçekleşir.<ref name="Eğitim" /><ref name="Ermeni.gen">[http://www.ermenisorunu.gen.tr/turkce/ozet/isyan.html Ermenisorunu.gen.tr]</ref> 1896 yılında [[Osmanlı Bankası]] Ermeniler tarafından [[1896 Osmanlı Bankası Baskını|basılır]] ve işgal edilir. 1896 yılında [[Van İsyanı (1896)|Van İsyanı]], 1903'te ise [[İkinci Sason İsyanı]] gerçekleşir.<ref name="Ermeni.gen"/> 21 Temmuz 1905'te Ermeni suikastçiler II. Abdülhamid'e [[Yıldız Suikastı|suikast düzenlerler]], ancak başarılı olamazlar.<ref name="Eğitim"/>
 
1907 yılı sonunda Paris’te tüm muhalif gruplar ve [[Ermeni Devrimci Federasyonu]] (Taşnaksutün)'un katılımı ile Ahmet Rıza, Prens Sabahaddin ve Malumyan’ın ortak başkanlığında II. Jön Türk Kongresi düzenlenir. Bu sefer "dış müdahale" konusu ortaya atılmayıp, üç gün süren kongre çalışmaları 29 Aralık'ta tamamlanarak bir bildirge yayımlanır. Bu beyannameyle katılımcıların Abdülhamid'i tahttan inmeye zorlamak ve parlamenter bir yönetimin kurulması etrafında birleştikleri duyurulur<ref name=reyhan/>. 1909'daki [[Adana Katliamı]]'nda çok sayıda sivil Ermeni hayatını kaybeder.<ref name="Akçam1">Taner Akçam, ''A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility'', Metropolitan Books, 2006, s. 42.</ref>
 
[[Bâb-ı Âli Baskını]] ile [[Osmanlı İmparatorluğu]]'nda Ermeni tehcirinin arefesinde 23 Ocak 1913 günü [[İsmail Enver|Enver Bey]] ve [[Talat Paşa|Talat Bey]]'in başını çektiği [[İttihat ve Terakki]] üyelerince hükûmet binası [[Bâb-ı Âli]] basılır ve gerçekleştirilen bu [[askerî darbe]] nihayetinde Paşalar iktidarı ele geçirirler. Bu baskın sırasında [[Osmanlı Harbiye Nazırlığı|Harbiye Nazırı]] [[Nâzım Paşa]] öldürülür, [[Sadrazam]] [[Kâmil Paşa]]'ya zorla istifası imzalattırılır. Böylece, bu darbe sonrasında iktidar İttihat ve Terakki'nin eline geçer.
 
[[I. Dünya Savaşı]] başlangıcında iktidardaki İttihat ve Terakki yönetiminde kimi üyeler, Doğu'daki Ermenilerin muhtemel bir Rus istilasından önce ayaklanarak Ruslara destek olacağı kaygısını taşımaktadır. Bunun yanı sıra iktidara yakın bazı fikir adamları, Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin parçalanması halinde [[Anadolu]]'da bir Türk ulusal devleti kurulmasını, bunun için de ülkenin [[gayrımüslim]] unsurlardan arındırılmasını savunmaktadırlar.<ref>[[Celâl Bayar]]'ca [[Teşkilat-ı Mahsusa]] şefi [[Eşref Kuşçubaşı]]'ya atfen belirtilen ifadelere göre Mayıs-Ağustos 1914'te “Harbiye Nezaretinde [yapılan] toplantıların başlıca konusu stratejik noktalarda kümelenmiş ve dış tesirlere bağlı gayrı Türk yığınlarının tasfiyesi idi.” (Bayar, ''Ben de Yazdım,'' C. 5, s. 1573.) İttihat ve Terakki sözcülerinden [[Hüseyin Cahit]] (Yalçın)'a göre yurdun Ermenilerden arındırılması "müthiş ve memleket için zaruri olduğu sarahatle anlaşılan" bir karardır. (''Yakın Tarihimiz,'' C. I, s. 89.)</ref> 1918'de Vahidettin paşanın iktidarı ellerinden geri alması ile, [[İttihat ve Terakki]] feshedilecek ve yasa dışı uygulamaları nedeniyle [[Âliye Divan-ı Harb-i Örfi]]'de suç işledikleri öngörülen kimi üyeleri yargılanacaktır.
 
=== Erzurum Kongresi, 1914 ===
28 Temmuz - 14 Ağustos 1914 tarihleri arasında Erzurum'da Taşnakların liderliğinde bir kongre düzenlenir ve [[İttihat ve Terakki]] özel bir heyet gönderir.<ref name="Kongre">Richard G. Hovannisian, ''The Armenian People from Ancient to Modern Times'', 244.</ref> Kongrenin amacı Ermenilerin olası savaş çıkması durumunda takınacakları tavrın kararlaştırılmasıdır. Osmanlı devletinde hükümet olan İttihat ve Terakki önemli isimlerinden [[Naci Bey]] ve [[Bahattin Şakir]]'i bu kongreye yollarlar. İttihat ve Terakki, Ermenilerden bazı taleplerde bulunur. İsteklerin başında Ermenilerin savaş çıkması durumunda sadık kalacaklarına dair söz vermeleri gelmektedir. Ruslara karşı savaşacak Ermeni askerler, ikinci istektir. Son olarak da, Rusya'daki Ermenilerin cephe gerisinde Osmanlılara yardım etmeleri istenmektedir. Ermenilerin yanıtı, Osmanlı Ermenilerinin Osmanlı Devleti'ne sadık oldukları ama İttihat ve Terakki hükümetiyle aynı görüşlerde olmayıp bağımsız hareket edecekleri yönündedir. Kafkaslar'daki ayaklanma teklifine karışmayacaklarını, Rusya'daki Ermenilerin Rusya'ya sadık kalacaklarını ilettiler.<ref name="Kongre"/>
 
Hovannisian'a göre Taşnaklar Osmanlı vatandaşları olarak vatan savunmasında üzerine düşeni yapma karar alınır.<ref>Richard G. Hovvanisian, ''Armenia on the Road to Independence 1918'', Berkley, Los Angels, 1967, s.41-43.</ref> Askeri tarihçi Erikson'a göre, bu toplantı sonrasında İttihat ve Terakki partisi, Osmanlı Ermenilerinin güçlü ve detaylı planlarla Rusya ile bağlantıda oldukları ve amaçlarının Osmanlı İmparatorluğu'ndan bölgeyi ayırmak olduğu sonucuna varmşıtır.<ref>Erickson, Edward J., 2001, ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War'', Greenwood Publishing Group, ISBN 978-0-313-31516-9, s.97.</ref> [[Ahmet Esat Uras]]'a göre ise Taşnaklar ayaklanma kararını gizlice almışlar ve Taşnakların bu ayaklanma kararı daha sonra Osmanlı Devletinin [[Tehcir Kanunu]]'na yol açmıştır.<ref>[[Ahmet Esat Uras]], ''The Armenians in History and the Armenian Question'', Belge Yayınları, İstanbul, 1987, s.596-600.</ref>
 
=== I. Dünya Savaşı ===
[[Dosya:Talat Pasha.jpg|thumb|200px|Dönemi Dahiliye Nazırı [[Mehmed Talat]] Bey]]
[[Dosya:Armenian resistance members from the Adapazari Armenian committee.jpg|thumb|200px|[[Adapazarı]] Ermeni Komitesi]]
[[Dosya:Armenian refugees at Van crowding around a public oven during 1915.png|thumb|200px|Umumi fırının çevresindeki Ermeni mülteciler (Van, 1915)]]
[[I. Dünya Savaşı]] 28 Temmuz 1914 tarihinde [[Avrupa]]'da başlar, Osmanlı Devleti diğer İttifak devletleri Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan ile birlikte, Avrupa ve diğer kıtalarda bulunan 25 devletin bulunduğu İtilâf devletlerine karşı savaşır.{{fact}}
 
[[I. Dünya Savaşında Osmanlı Cepheleri|Savaş]] Osmanlı donanmasının Rus gemi ve limanlarına saldırısı, 1 Kasım 1914 üzerine Rus ordusu [[Kafkasya Cephesi]]’nde sınırı geçerek Osmanlı topraklarına girmesiyle başlar.{{fact}}
 
Bu dönemde özel birlikler kullanılır ve bunlar bu iş için planlanmış gizli birimler (special organization) tarafından yapılır.<ref>{{Dergi kaynağı|journal = International Journal of Middle East Studies|first=Vahakn|last=Dadrian|authorlink = Vahakn N. Dadrian|title = The Documentation of the World War I Armenian Massacres in the Proceedings of the Turkish Military Tribunal|volume = 23| url = http://links.jstor.org/sici?sici=0020-7438%28199111%2923%3A4%3C549%3ATDOTWW%3E2.0.CO%3B2-2|pages = 549–76 (''560'')|month = November|year = 1991|issue = 4}}</ref> Osmanlı Devleti'nin gizli servisi olan organizasyon İngiliz elçisi Canning Startfort'un (Civinis Efendi) önerileri ile kurulmuş olan düzensiz bir harb birimidir.<ref>{{Kitap kaynağı|title=Organized Crime in Europe: Concepts, Patterns and Control Policies in the European Union and Beyond |editor=Cyrille Fijnaut, Letizia Paoli |yayımcı=Springer Science+Business Media |yıl=2004 |isbn=1-4020-2615-3 |bölüm= The Turkish Mafia and the State|yazar=Bovenkerk, Frank |url=http://www.springer.com/social+sciences/criminology/book/978-0-387-09710-7|doi=10.1007/978-1-4020-2765-9|sayfalar=594–5}}</ref> 17 Kasım 1913 tarihinde Enver Paşa idaresinde ve örgütlenmeden ise Süleyman Askeri sorumluluğunda kurulmuştur.<ref name=eren>{{Dergi kaynağı|url=http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=20339 |accessdate=2008-09-05 |date=1995-11-11 |title=Cumhuriyeti Teşkilat-ı Mahsusa kurdu |volume=49 |author=Eren, M. Ali |language=Turkish |journal=Aksiyon |publisher=Feza Gazetecilik A.Ş }}</ref> Teşkilât-ı Mahsusa birliklerinin insan kaynakları [[Kürtler|Kürt]] aşiretleri, [[mahkûm]]lar ve [[Kafkas]] ve [[Rumeli]] [[göçmenler|göçmenleri'nden]] oluşmakatdır.<ref>Akçam, ''A.g.e.'', s. 227-231.</ref><ref>Mil, ''A.g.e.''</ref>
 
Ağustos ayında [[Rusya]]'da birliklerin askerî eylemleri başlar. Rusya tarafından istila esnasında karışıklık çıkartmak için teşvik edilen ve denizden desteklenen Rum ve Ermeni unsurlardan oluşan bir takım çeteler hırsızlık ve öldürme gibi faaliyetlerde bulunurlar.<ref name="atatürk">{{Web kaynağı | url = http://www.ermenisorunu.gen.tr/turkce/ataturk/secmeler.html | başlık = ATATÜRK'TEN ERMENİ SORUNU | erişimtarihi = 25 Mayıs 2011 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150610230545/http://www.ermenisorunu.gen.tr/turkce/ataturk/secmeler.html | arşivtarihi = 10 Haziran 2015}}</ref> Ermeni ve Rum komitacıları, sonralardan İngiliz subayları ile bazı Amerikan memurlarının suskunluklarından kuvvet alırlar.<ref name="atatürk"/> Ve bu unsurlar siyasi bir kimlik kazanırlar. Kafkas sınırlarında, Ermeni köylerine, siyasi ve dini liderlere yönelik saldırılar ve katliamlar Eylül ayında başlar, Erzurum'da [[Bahattin Şakir]]'in kurduğu çetelere [[Hasan İzzet Paşa]]'nın emriyle [[IX. Kolordu (Osmanlı)|9. Kolordu]]'ya bağlı birliklerden en güzide subay ve Erzurum'un en babayiğit gençler verilir.<ref>Akçam, A.g.e., s. 233-234.</ref><ref>Müteakid Kaymakam Şerif Köprülü, Sarıkamış İhata Manevrası ve Meydan Muharebesi, İstanbul, 1338, s. 119.</ref> Almanya'nın Erzurum Konsolosu'nun raporuna göre, birlikleri Ermeni köylere baskın, öldürme ve soygun yapmışlardır.<ref>PA-AA / R 14085. Erzurum Konsolosu Scheubner Richter'in 5 Aralık 1914 tarihli raporu.</ref>
 
Seferberlikle birlikte 20-45 yaş grubu Ermeniler askere alınır ve ardından yol yapım işleri ile angaryalarda kullanılmak üzere 15-20 ve 45-60 yaş grupları askere alınır.<ref>Archives de Ministéres des Affaires Etrangéres, Guerre 1914-1918, Turquie, C. 887, s. 184-187.</ref><ref>Akçam, ''A.e.g.'', s. 240.</ref>
 
Savaş çıktıktan sonra Ermeni gönüllülerinin bir kısmı milis (veya çete) gücü olarak dağlara çıkar, bir kısmı da gönüllü olarak Rus Ordusu'na [[Ermeni Gönüllü Tugayları]]'na katılır.{{fact}} Ermeni milis ve gönüllülerinin neden olduğu Osmanlı asker ve sivil kaybı sayısı konusunda farklı görüşler vardır.<ref>[http://www.takvim.com.tr/Aktuel/2009/05/16/iste_gercek_soykirim ABD eski Başkanı Reagan'ın danışmanı Fein'den Takvim'e özel açıklama: “Beyaz Saray araştırma yaptı Ermeniler'in 2 milyon Müslüman Osmanlı'yı katlettiği ortaya çıktı.”]</ref>
 
Kafkasya'da Teşkilât-ı Mahsusa üniteleri ile birlikte görevde bulunan, ve bunları caniler olarak tanımlayan, Alman subay Louis Mosel bölgede görev yapan Jön Türk komitesine bunların işten el çektirilmesi talebinde bulurur. Van civarında görevli olan Alman subay [[Friedrich-Werner von der Schulenburg]]<ref>A.A. Weltkrieg, 11 d secr., Band 4, A 37451. Schulenburg"un Ermurum, 28 Kasım 1915 tarihli raporu.</ref>, ve Büyükelçi [[Hans von Wangenheim]] komitenin bölgedeki eylemlerine son verilmesi için gayret ederler.<ref>Wolfdieter Bihl, Die Kaukasus-Politik der Mittelmächte, Teil 2, Wien / Kölm / Glatz, s. 67-68.</ref><ref>Akçam, A.e.g., s. 235.</ref>
 
Osmanlı Devleti 16 Aralık 1914 tarihli bir tebliği ile, Osmanlı Devleti Ermeni ıslahatı için 8 Şubat 1914'te imzalanmış Yeniköy Anlaşması'nın geçersiz olduğunu ilan eder.<ref>Yusuf Hikmet Bayur, ''a.g.e.'', s. 12.</ref>
 
10 Ocak 1915'de kazandığı [[Sarıkamış Harekâtı|Sarıkamış zaferinin]] ardından Rus ordusu, Doğu Anadolu üzerine yürür.<ref name="Prof.Akşin">{{Kitap kaynağı| son = Akşin | ilk = Prof. Dr. Sina | başlık = Ana çizgileriyle Türkiye'nin Yakın tarihi | basım = 6. Baskı | yıl = 2006 | ay = Ekim | yayımcı = İmaj Yayıncılık | yer = Ankara | dil = Türkçe | id = ISBN 975-7852-18-X | sayfalar = 96-98 | bölüm = XIV. I. Dünya Savaşı'nda Olup Bitenler}}</ref> Cephedeki yenilgiler neticesinde, özellikle Sarıkamış hezimeti'nden sonra Teşkilat-ı Mahsusa birliklerinin büyük bir kısmı kaçmış bulunup, Ermeni köylerin yanı sıra [[Müslüman]] köylerde de talan ve yağma yapılır.<ref>Ahmed Refik Altınay, ''A.g.e.'', s. 41.</ref>
 
Bu olaylara paralel olarak, 1915 Şubat ayından itibaren Osmanlı ordusundaki Ermeniler silahsızlandırılır.
 
19 Nisan'dan itibaren [[Van İsyanı (1915)|Van İsyanı]] başlar. Ermenilerin isyanı sonrasında Mayıs ayı içinde Rus birlikleri kenti ele geçirirler.<ref name="Prof.Akşin"/> Bu dönemde Van çevresinde 250 bin kadar Ermeni toplanır.<ref name="Prof.Akşin"/> Ağustos ayı içinde Osmanlı Devleti'nin Van'ı bir süreliğine ele geçirmesine rağmen, Rus ve Ermeni kuvvetleri şehri tekrar geri alırlar.<ref name="Prof.Akşin"/> Ve 18 Nisan'da [[Bitlis İsyanı]] yaşanır.<ref name="Prof.Akşin"/>
 
Mehmet Perinçek tarafından Rus-Sovyet devlet arşivlerinde sürdürülen bir yıllık çalışma sonucunda sunulan bir rapor, Dünya'da ilk kez Türkçe olarak [[Bolhovitinov 11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu (kitap)|Bolhovitinov 11 Aralık 1915 Tarihli Resmî Ermeni Raporu]] adıyla yayınlanmıştır. Rapor, tehcir öncesindeki Ermeni faaliyetlerini de kapsamaktadır.<ref>[http://www.remzi.com.tr/kitapGazetesi.asp?id=3&kayitID=0&ay=5&yil=2009&bolum=2&sayfaNo=4 Kitap Gazetesi (Remzi Kitabevi)]</ref>
 
== Kırım ==
=== 24 Nisan tutuklamaları ===
:''İlgili Maddeler: [[1915'te Ermeni aydınların sürgünü]]''
[[Dosya:April24Victims.jpg|thumb|200px|24 Nisan 1915 de tutuklananlardan ve öldürülenlerden bir grup: [[Krikor Zohrab]], [[Taniel Varujan|Taniel Çubukkâryan]], [[Rupen Zartaryan]], [[Ardaşes Harutünyan]], [[Siamanto|Adom Yârcanyan]], [[Rupen Sevag|Rupen Çilingiryan]], [[Dikran Çöğüryan]], [[Diran Kelekyan]], [[Tlgadintsi]], [[Yeruhan|Yervant Sırmakeşhanlıyan]]]]
24 Nisan'da Dahiliye Nazırı [[Mehmed Talat]] Bey, Ermeni Komite merkezlerinin kapatılması, elebaşılarının tutuklanması ve her türlü belgelerine el konulması yönünde, [[s:Ermeni faaliyetleri - Resmî Yazışma (24 Nisan 1915 Kararları)|24 Nisan 1915 kararları]]nı alır. 24 Nisan hadisesi, [[İtilaf]] ordularının [[Çanakkale]]'ye çıkartma yapmaları beklentisi ve İstanbul'un düşman eline geçme tehdidi, Osmanlı sarayı ve hükümetini [[Eskişehir]]'e taşıma hazırlıklarının yapıldığı günlere denk gelecektir.
 
Tarihçi [[Yusuf Sarınay]], Osmanlı belgelerinde “24 Nisan 1915 genelgesi üzerine İstanbul'da ilk etapta 235 Ermeni Komite mensubunun” tutuklanarak [[Çankırı]] ve [[Ayaş]]'a gönderildiğinin kaydedildiğini belirtmekedir.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=24-nisan-1915te-ne-oldu&haberid=1636 | başlık = 24 Nisan 1915’te ne oldu? | yayımcı = [[Agos]] | tarih = 30 Mayıs 2012 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20140717113917/http://agos.com.tr/haber.php?seo=24-nisan-1915te-ne-oldu&haberid=1636 | arşivtarihi = 17 Temmuz 2014}}</ref><ref name="Sarınay">{{dergi kaynağı |url=http://atam.gov.tr/istanbulda-ermeni-faaliyetleri-ve-alinan-tedbirler-1914-1918/ |başlık=İstanbul'da Ermeni Faaliyetleri ve Alınan Tedbirler (1914-1918) |dergi=Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi |sayı=67-68-69. sayı |ilk=Yusuf |son=Sarınay}}</ref> Sarınay, Ağustos 1916'ya kadar İstanbul'da tutuklanan “Ermeni komite mensuplarının” sayısının 290 civarına ulaştığı sonucuna varmıştır.<ref name="Sarınay"/> Diğer incelemelerde ise 24 Nisan 1915 gününü takip eden birkaç hafta veya ay içinde bunların sayısının 2.345'e ulaştığı öngörülmektedir.<ref>Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yayınları, 1976, s. 612.</ref><ref>Kâmuran Gürün, ''Ermeni Dosyası'', TTK Basımevi, 1983, s. 213.</ref><ref>T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, ''[http://www.devletarsivleri.gov.tr/Handlers/hhFile.ashx?Id=b7087217-ab97-4139-bd51-9a4384f88e0e Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915 – 1920)]'', Ankara 1995, s. 7.</ref><ref>Vahakn Dadrian, ''The History of the Armenian Genocide'', Berghahn Books, 2003, s. 221</ref> Bunların arasında siyasi militanların yanı sıra milletvekilleri, tanınmış yazar ve şairler, sanatçılar, din adamları ve işadamları da tutuklanır. Göç ettirilenlerin belirsiz bir önemli kısmı göç çerçevesinde ölür veya öldürülür.{{fact}}<!--öldürülmeyle ilgili Wiki dışı kaynak gerekli-->
 
24 Nisan, günümüzde baki Ermeniler tarafından [[Ermeni Soykırımını Anma Günü]] olarak anılmaktadır.
<gallery caption="24 Nisan tutuklamaları ile ilgili dokumanlar" perrow="5" align=center>
Dosya:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|24 Nisan 1915 Kararları
Dosya:Mehmed Talat to the Presidency of the Martial Law Court.png|[[s:Ermeni faaliyetleri - Resmî Yazışma (Talât Paşa'nın Sıkıyönetim Mahkemesine Gönderdiği Yazı)|Talat Paşanın Tutuklananlar için Sıkıyönetim Mahkemesine Gönderdiği Yazı]]
</gallery>
 
=== Tehcir Kararı ===
{{ana|Tehcir Kanunu|1915'te tehcir edilen Ermeniler}}
[[Dosya:US State Department document on Armenian Deporties in 1916.jpg|thumb|200px|ABD resmî kayıtlarına göre tehcire tabi tutulan Ermeni tebaasının sayısı 486.000'dir. (3 Şubat 1916)]]
[[Dosya:Application of the Tehcir law Armenians affected by the law page summary.png|thumb|200px|[[s:Sevk ve Uzaklaştırılmaları Kararlaştırılan Ermenilerin Dağılımları|Bölgelere göre toplamları gösteren özet belge]]]]
27 Mayıs 1915'te çıkarılan “[[s:Tehcir Kanunu|Tehcir Kanunu]]” Kanun-ı Muvakkat (geçici yasa) ile,yerel mülki ve askeri yöneticilere, uygun görecekleri kişileri geçici olarak başka vilayetlere nakletme yetkisi verilir.<ref name="Prof.Akşin"/> 30 Mayıs günü Meclis-i Vükelâ (Bakanlar Kurulu) kararıyla [[tehcir]] süresiz hale getirilir.
 
10 Haziran'da “[[s:Ermenilere Ait Mal, Mülk ve Arazilere Uygulanacak İdare Hakkında Yönetmelik|Ermenilere Ait Mal, Mülk ve Arazilere Uygulanacak İdare Hakkında Yönetmelik]]” bir kararname ile nakledilen kişilerin gayrimenkul varlıklarının nasıl tasarruf edileceği belirlenir.<ref>[http://arsiv.sabah.com.tr/2005/05/12/gnd102.html Sabah Arşiv] Erişim: 05 Aralık 2005</ref> Ermenilerin boşalttığı yerler muhacirlere verilecek, buna karşılık Ermeniler'e mal ve mülklerine karşılık benzerleri yerleştirme bölgelerinde verilecekti.<ref name="Prof.Akşin"/>
 
[[Türk Tarih Kurumu]] eski başkanı [[Yusuf Halaçoğlu]]'ca Osmanlı arşivlerine dayanan rakamlara göre, 413.067<ref>[http://www.tsk.mil.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_1_Ermeni_Sorunu/konular/ermeni_sorunu_salonu_doc/techire_tabii_tutulan.doc TSK Genel Kurmay Başkanlığı Sitesi (Word dosyası)]</ref> Ermeni [[tehcir]]e tabi tutulmuştur.
 
Ancak bu rakam, tehcir arşivleri ellerinde bulunmayan kimi kurumlarca bunlara kendi imkanları ile göçeden Ermeniler eklenerek farklı rakamlar verilegelmiştir.
 
''[[Encyclopedia Britannica]]'', İngiliz Yabancı İşler Dairesi Yetkilisi [[Arnold J. Toynbee]]'nin 1.000.000-1.200.000 Ermeni'nin tehcire tabi tutulduğunu ve bunlardan 600.000'inin hayatını kaybettiğini söylediğini aktarmaktadır.<ref name="BritannicaArmenian"/>.
 
Tehcire tabi tutulanlar ABD resmî kaynaklarına göre 486.000<ref>[http://tr.wikipedia.org/wiki/Resim:US_State_Department_document_on_Armenian_Deporties_in_1916.jpg]</ref>, Catholic Encyclopedia'ya göre 600.000<ref>Edward Aloysius Pace, 1922, The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine ... p. 57.</ref>, Salahi Sonyel'e göre ise 700.000<ref>Lewy, Guenter, "The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide", p. 248.</ref> olarak tahmin edilmektedir.
 
Bu dönemde [[Yakın Doğu Amerikan Yardım Heyeti]] (İngilizce: American Committee for Relief in the Near East-ACRNE) tehcire tabi olanlara Eset Paşanın onayıyla göç bölgelerinde yardımda bulunmuştur. Yakın Doğu Amerikan Yardım Heyeti ismini 1918'den sonra almış olan Ermenilere ve [[Süryani]]lere Amerikan Yardım Heyeti adı altında başlayan ve kısaca Yakın Doğu Yardımı (Near East Relief) olarak bilinen ve I. Dünya Savaşı sırasında kurulan bir yardım organizasyonu idi.
 
İstanbul, İzmir, Kütahya, Balıkesir gibi güvenlik sorunu olmayan bölgelerde göç uygulanmayacaktır.<ref>BOA, DH.ŞFR, 63/37; BOA, DH.ŞFR, 63/137.</ref><ref>BOA, DH.ŞFR, 55/59.</ref><ref>Davut Kılıç, “1915 Sevk ve İskan edilmeyen Ermeniler”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim Dergisi, Sayı:38 (Nisan 2003).</ref> Karar ve yönetmeliklerde güvenilir, sanatkâr ve ticaret erbabı olan ve kadın, kimsesiz çocuk ve yaşlılar tehcire tutulmayacaklardır.<ref>{{Dergi kaynağı|author= Muammer Demirel |year= 2005 |title= Türkiye'de Kalan Ermeni Nüfus |journal= ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ |volume= XXI |issue= 62}}</ref> Uygulanması emredilen Ereğli’de ise Müslümanlar karşı çıkarlar ve büyük oranda yerlerinde kalacaklardır. Ne var ki Ereğli'den techir edilenler olacak, ve bunlar “ayrılıkçı” olarak adlandırılacaklardır. Techir kanunun bir başka dikkat çeken yönü ise Müslüman evlerinin aranmasını içermemesidir. Bunun sayesine Anadolunun birçok kentinde Müslüman komşularının sakladıkları Ermeniler de tehcire tabi tutulmayacaklardır.<ref>Sarkis Çerkezyan, Dünya Hepimize Yeter, İstanbul, 2003, s.71-72.</ref>
 
Anadolu'da kendi imkanlarıyla göç yerlerinden ayrılanlar serbestçe yer değiştirirler, ve bunlar arasında Anadolu’dan İstanbul'a gelen tahminlere göre yaklaşık 15.000 Ermeni İstanbul Ermenilerinin evlerinde yerleşir. Arşavir Şiraciyan İstanbul'da saklananların büyük çoğunluğunu genç erkekler oluşturduğunu, komitacı olduklarını ve silahlarının bulunduğunu yazmıştır.<ref>Arşavir Şiraciyan, Bir Ermeni Teröristin İtirafları, (Çeviren: Kadri Mustafa Orağlı), İstanbul, 1997, s.54-61.</ref>
 
[[Mardin]] ve [[Diyarbakır]] bölgesindeki [[Süryaniler]] ile [[Hakkâri]]'deki [[Nasturiler]]'in bir kısmı karara aykırı bir şekilde tehcire tabi tutulmuştur. Diyarbakır'da Ermeniler ve diğer Hristiyan ahaliden yaklaşık 2.000 kişi öldürüldüğünde ise Osmanlı hükümeti, Ermeniler için uygulanan inzibat tedbirlerinin (Akçam'ın kitabında ''öldürme eylemleri''<ref>Akçam, ''A.g.e.'', s.26.</ref>) diğer hristiyanlar için uygulanmaması gerektiğini hatırlatan telgraf çekmiştir.<ref>''Ermeniler hakkında ittihaz edilen tedabir-i inzibatiye ve siyasiyetnin diğer Hıristiyanlara teşmili kat'iyyen geyr-i ca'iz olduğundan efkar-ı umumiye üzerinde pek fena tesir bırakacak ve bi'lhassa ale'l-itlak Hırisiyanların hayatını tehdid edecek bu kabil vekayi'e derhal hitam verilmesi ve hakikat-ı halin işarı'', Akçam, ''A.g.e.'', s.25, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Belgelerinde Ermeniler 1915-1920, Ankara, 1994, s. 68-69, Belge No: 71.</ref>
 
Bunu izleyen aylarda Anadolu'nun Ermeni nüfusunun büyük bir kısmı kafileler şeklinde yola çıkarılarak, bölgedeki varlık mücadelesinin zorlukları nedeniyle çatışmalardan arık bulunan nadir osmanlı toprakları arasına giren, [[Suriye Çölü]]'ndeki [[Deyrizor]]'da kurulan toplama kamplarına sevkedilir. Kafilelere katılanların önemli bir bölümü yolda ölür veya öldürülür. 4 Ağustos'ta yayımlanan bir hükümet emriyle [[Katolik]] ve [[Protestan]] Ermenilerin sevki durdurulsa da bu emrin bir etkisi olmaz.
 
[[Türk Tarih Kurumu]] eski başkanı [[Yusuf Halaçoğlu]]'nun Osmanlı Arşivlerine dayanan rakamlarında, bölgedeki çetelerin saldırısı, hastalık vb. durumlarla toplam 56.610 Ermeninin öldüğü aktarılmaktadır.<ref>Yusuf Halaçoğlu, ''Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler (1915)'', Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara, 2001.<!--Sayfa?---></ref>
[[Dosya:Armenian Genocide Map-tr.svg|thumb|center|800px|Ermenilerin tehcir haritası]]
 
=== Tehcire tabi tutulanların geri iskan edilme kanunu ===
{{ana|Deyrizor Kampları|Resulayn Kampları}}
Tehcire tabi tutulan kimselerin meclisde, 1919 senesinden itibaren tekrar iskan edilmesi kararı alınır, ve uygulamalar sonucuna, mahfuz arşiflere göre, 277.000 civarında ermeni tekrar memleketlerine yerleştirilmiştir<ref>http://www.devletarsivleri.gov.tr/geri-donmek-isteyen-ermenilere-musaade-edilmesi-1715 DH.ŞFR 102/58 7 Ağustos 1919.</ref>.
 
== Mahkemeler ==
{{Ayrıca bakınız|Âliye Divan-ı Harb-i Örfi|Malta Sürgünleri}}
===Eylül 1915 ile Haziran 1916 arasındaki örfi yargılamalar===
Tehcir sürerken, kendilerine verilen yetkiyi istismar eden, görevini kötüye kullananlar hakkında yargılama yapılır. Vilayetlerde kurulan, Divan-ı Harbi Örfi mahkemelerinde Eylül 1915 ile Haziran 1916 tarihleri arasında asker, memur ve sivillerden oluşan toplam 1.673 kişi yargılanır. Bunlardan 67’si idama, 524 kişi hapse, 68 kişi kürek, para, pranga ve sürgün cezalarına çarptırılırlar. 1918 senesi ve Mondoros Mütarekesi’ne kadar aralıklarla yapılan yargılamalarda cezalandırılanların sayısı 1.397'ye yükselecekdir<ref>Şafak Ural, Kâzım Yetiş, Feridun Mustafa Emecen, ''Çeşitli yönlerden Türk-Ermeni ilişkileri'', s.196. İstanbul Üniversitesi, (2006)</ref>.
 
===Mehmed Talat ve Said Halim paşaların Yüce Divan'a ilk sevkedilmeleri===
1918 senesinde ise, ilk olarak 28 Ekim 1918’de Talat Paşa ve Said Halim paşa Yüce Divan'a sevkedilecekler. Çok geçmeden de 19 Şubat 1919’da Birinci Cihan Harbi'nin tarafsız ülkeleri Danimarka, İsveç, İsviçre, Hollanda ve İspanya’ya başvurularak iddiaları soruşturmak üzere ikişer yargıç görevlendirmelerini talep edilecektir. Ancak, bu girişimi İngilizler ve Fransızlar engelleyeceklerdir.
 
===Âliye Divan-ı Harb-i Örfi ve Malatya sürgünleri===
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra 18 Ocak 1919 tarihinde Britanya Yüksek Komiseri [[Amiral Calthorpe]] [[Malta Adası]]'na götürülür ve bu olaylarda katliam yapmakla suçlanan 145 kişinin yargılandığı bir mahkeme kurulur. 29 Temmuz 1921'de İngiliz Kraliyet Başsavcısı sanıkların hepsine beraat kararı verir. Bu mahkemede ABD tarafından da ellerinde bu konunun soykırım olduğunu gösterir hiçbir belge olmadığı bildirilmiştir (ABD o dönemde bölgede konuyla ilgili gözlemciler bulundurmaktadır).<ref>Konuyla ilgili TBMM tutanağı: http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_b_sd.birlesim_baslangic?P4=11665&P5=B&page1=10&page2=10</ref>
 
== Arşiv kaynakları ==
[[Dosya:Order to relocate Armenians.jpg|200px|thumb|Tehcir Emri Osmanlı Arşivi'nden]]
[[Dosya:AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|200px|ABD Büyükelçisi [[Henry Morgenthau Sr.]] tarafından ABD Dışişleri Bakanlığı'na gönderilen 16 Temmuz 1915 tarihli telegraf. Katliamlardan “Irk imha harekâtı” (“campaign of race extermination.”) olarak bahsetmiştir.]]
;Osmanlı kaynakları
:İlgili maddeler : [[Tehcir Kanunu]], Ermenilerin Nakil ve Sevklerini Gerektiren Siyasî Sebepler<ref>https://tr.wikisource.org/wiki/Ermenilerin_Nakil_ve_Sevklerini_Gerektiren_Siyas%C3%AE_Sebepler</ref>, Ermenilere Ait Mal, Mülk ve Arazilere Uygulanacak İdare Hakkında Yönetmelik<ref>https://tr.wikisource.org/wiki/Ermenilere_Ait_Mal,_M%C3%BClk_ve_Arazilere_Uygulanacak_%C4%B0dare_Hakk%C4%B1nda_Y%C3%B6netmelik</ref>, Ermenilerin İskân ve İaşeleri ile Diğer Konular Hakkında Yönetmelik<ref>https://tr.wikisource.org/wiki/Ermenilerin_isk%C3%A2n_ve_ia%C5%9Feleri_ile_di%C4%9Fer_konular_hakk%C4%B1nda_y%C3%B6netmelik_-_10_Haziran_1915</ref>.
 
[[Teşkilât-ı Mahsusa]]'nın kayıtlarının imha edilmiş bulunması ve [[İttihat ve Terakki]] Cemiyeti kayıtlarının kaybedilmiş olması, bunların işe bulaşmış olup, tehcir kanununun gerçekde bir toplu imha projesi olduğu tezini kanıtlamayı kimilerince güçleştirmektedir.<ref>Erik Jan Zürcher, ''Modern Türkye'nin Tarihi'', İletişim Yayınları, İstanbul, 1995, ISBN 975-470-514-3, s. 171.</ref>
 
Teşkilât-ı Mahsusa ve İttihat ve Terakki arşivlerinin Ekim-Kasım 1918'de, yani Osmanlı Devleti'nin savaşta yenildiği ve [[Talât Paşa]] hükûmetinin düştüğü günlerde, yakılarak imha edildiği aktarılmaktadır.<ref>Örneğin, Taner Akçam, ''İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu,'' İmge Kitabevi, Mart 1999, s. 308-309.</ref>
 
[[Şevket Süreyya Aydemir]], Talât Paşa'nın 7 Kasım 1918'de yurt dışına kaçmadan önce [[Arnavutköy, Beşiktaş|Arnavutköy]]'de bulunan bir dostunun [[yalı]]sına bavullar dolusu evrak götürdüğünü ve bu evrakların yalının alt katındaki ocakta yakıldığı nakledildiği aktarmıştır.<ref>Şevket Süreyya Aydemir, ''Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa'', C. 3: 1914-1922, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1985, s. 468.</ref>
 
Teşkilât-ı Mahsusa şefi [[Hüsamettin Ertürk]]'e göre, 14 Ekim 1918'de kurulan [[Ahmet İzzet Furgaç|Ahmet İzzet Paşa]] hükûmeti, Teşkilât-ı Mahsusa Müdürlüğü'ne çalışmaların derhal durdurulması ve arşivlerin yokedilmesi emrini vermiştir.<ref>Bilge Criss, ''İşgal Altında İstanbul 1918-1923'', İletişim Yayınları, İstanbul, 1993, s. 147.</ref>
 
[[Mithat Şükrü Bleda|Mithat Şükrü (Bleda)]] ve [[Ziya Gökalp]]'a göre, önemli evraklar [[Dr. Nazım Bey]] tarafından alınıp götürülmüştür.<ref>2. Oturum, Ana İddianame, Takvim-i vakayi, No. 3543, 27 Nisan 1335, Aktaran, Akçam, a.g.e., s. 308.</ref>
 
Teşkilât-ı Mahsusa hakkında (bu güne kadar tek köklü araştırmanın yazarı olan) Philipp Stoddard'a göre, Teşkilât-ı Mahsusa Ermeni tehcirinde hiçbir rol oynamamıştır. [[Guenter Lewy]] Stoddard'la [[2001]] senesinde görüştüğünü ve Stoddard'ın hâlâ aynı görüşü savunduğunu bildirmiştir.<ref name=Lewy>Guenter Lewy ''The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide'' (''Osmanlı Türkiyesinde Ermeni Katliamları: Tartışmalı bir soykırım''), Salt Lake City 2005, sayfa 291</ref>
 
2005 senesinde yayınlanan, Talat Paşa'nın Enver Paşaya yazmış olduğu bir mektupta Teşkilât-ı Mahsusa ile ilgili şu ifadeleri bu iddianın yanlışlığını belgelemektedir : "(...) Mayıs'ın yirmi beşine kadar olan İstanbul gazetelerini okuduk. Arkadaşları
Teşkilât-ı Mahsusa'dan dolayı itham ediyorlar. Guya bütün Ermeni ve Rum tehcirini ve bir takım fenalıkları
Teşkilât-ı Mahsusa yapmış. Bu da İttihat ve Terakki Merkez-i Umumisi'ne tabi imiş. Bundan bir netice çıkaramadıkları reis ve müddeiumumilerin mütemadiyen istifa ettikleri anlaşılıyor. Mahkum edemeyeceklerini anladıklarından dolayı, Malta'ya göndermiş olacaklar. (...)"<ref>Murat Bardakci, ''TALAT PAŞA’NIN EVRAK-I METRÛKESİ''157.sayfa. Eversest yayın evi. (2013).</ref>
 
Örgütün kayıtlarını ermeni sorunu nedeniyle imha etmiş olması tezi, Talat Paşa'nın ermeni tehciri konusunda kaleme almış olduğu evrâk-i metrukesi'nin mahfuz olması nedeniyle, savunulan imhanın önceliğinin ermeni faciası olamayabileceği antitezini ayrıca kuvvetlendirmektedir<ref>Kitabiyat, fuat dündar ''TALAT PAŞA’NIN EVRAK-I METRÛKESİ’ni ‘okumak'' (2005).</ref>.
 
Kayıtların imha edilmesi konusunda, somut olarak soykırım projesinin belgelerinin yok edilmesi tezinin haricinde farklı gerekçeler öne çıkmaktadır. Teşkilatın yurt içi ve yurt dışında, (kimileri idamla sonuçlanabilecek olan) çok sayıda yasa dışı eylemleri bulunuyordu : karşı-istihbarat, propaganda, örgütlenme, suikast ve darbe gibi. Bu gizli örgütün [[8 Ekim]] [[1918]]'de İttihat ve Terakki hükümetinin iktidardan ayrılması ile tasfiye edilmiş olması neticesinde üyelerinin divan-ı harpça takibe alınılması kararlaştırılmıştı. Söz konusu kayıtların imha edilme gerekçelerinin, savunulan tehcirde teşkilatın rol oynamasıyla ilintilendirilmesinin dışında, dönemin osmanlı hukukunca idama kadar gidebilecek olan pek çok suçları olması kayıtlarını imha etmelerini kuvvetle izah etmeye yetebilir niteliktedir.
 
[[İstiklal Mahkemeleri|Ankara İstiklal Mahkemesinde]] [[İzmir Suikastı]] sanıklarından [[Kör Ali İhsan Bey]] sorgu esnasında elindeki (Kırım ile ilgili ?) bütün belgeleri yaktığını söylemiştir.<ref>1926 Ankara İstiklal Mahkemesi, İzmir Suikasti İddianame ve Savunmalar, s. 36, Aktaran, Akçam, ''a.g.e.'', s. 309.</ref>
 
;Ermeni kaynakları
Belgelerin bazısının (örneğin: [[Andonyan Belgeleri]]) düzmece olduğu ortaya çıkarılmıştır. Bundan dolayı hükûmetin parmağı olduğunu kanıtlama iddiasındaki yayınların birçoğu savaş zamanındaki propagandanın damgasını taşımaktadır.<ref name="tur2">Zürcher, ''a.g.y.''</ref>
 
;Alman kaynakları
Savaş zamanının Alman kaynakları hakkında aynı şey (propaganda olduğu) savunulmamıştır.<ref name="tur2" />
 
=== Türklerin tepkileri ===
[[Enver Paşa]]'nın amcası [[Halil Kut|Halil Paşa (Kut)]] anılarında (yeni türkceye çeviriye göre) şöyle yazmıştır:<ref>Halil Paşa, (haz. Taylan Sorgun), ''İttihat ve Terakki'den Cumhuriyet'e Bitmeyen Savaş'', Kamer, İstanbul, 1997, s. 240-241.</ref>
 
{{quote2|Vatanımın en korkunç ve acı günlerinde vatanımı düşmana esir olarak tarihten silmeye kalktıkları için son ferdine kadar yok etmeye çalıştığım Er­meni Milleti, bugün Türk milletinin âlicenaplığına sığındığı için huzura ve rahata kavuşturmak istediğim Ermeni milleti. Eğer siz Türk vatanına sâdık kalırsanız elimden gelen her iyi şeyi yapacağım. Eğer yine bir takım şuursuz komitacılara takılarak Türk'e ve Türk vatanına ihanete kalkarsanız bütün memleketinizi saran ordularıma emir vererek Dünya üstünde nefes alacak tek Ermeni bırakmayacağım, aklınızı başınıza alın.|}}
 
Ahmet Refik 1919'da yayımlanan ''İki Komite İki Savaş'' adlı eserinde İttihatçıların Ermenileri imha etmek ve bu surette [[Vilâyât-ı Sitte]] meselesini ortadan kaldırmak istediğini aktarmıştır.<ref>Ahmet Refik, (haz. Hamide Koyukan), ''İki Komite İki Kıtal'', Kebikeç Yayınları, Ankara, 1994, ISBN 975-7981-00-1, s. 27, Aktaran, Akçam, ''a.g.e.'',</ref>
 
Bursa milletvekili [[Hasan Fehmi Kolay|Hasan Fehmi Bey (Kolay)]], TBMM'nin 17 Teşrinievvel 1336 (17 Ekim 1920) tarihli gizli oturumunda şöyle konuşmuştur:<ref>''Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları'', C. 1, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1985, s. 177.</ref>
{{quote2|Tehcir meselesi, biliyorsunuz ki Dünya'yı velveleye veren ve hepimizi katil telâkki ettiren bir vaka idi. Bu yapılmazdan evvel Âlem-i Nasraniyet'in bunu hazmetmeyeceği ve bunun için bütün gayz ve kinini bize tevcih edeceklerini biliyorduk. Neden katillik unvanını nefsimize izafe ettik? Neden o kadar azim, müşkül bir dava içine girdik? Sırf canımızdan daha aziz ve daha mukaddes bildiğimiz vatanımızın istikbalini taht-ı emniyete almak için yapılmış şeylerdir.|}}
 
Vahakn N. Dardian'ın aktardığına göre, [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal (Atatürk)]], yabancı basına karşı kitle halinde acımasızca evlerinden göçürülen ve kırıma uğratılan milyonlarca Hristiyan yurttaşımızın hayatlarının hesabını vermek zorunda olduğunu söylemiştir.<ref>Emile Hildebrand, “Kemal Promises More Hangings of Political Antagonist on Turkey”, 1 Ağustos 1926 tarihli ''Los Angels Examiner'', Sunday edition, section VI, Vahakn N. Dardian, “The Documentation of the World War I Amrenian Massacres in the Proceedings of the Turkish Military Tribunal”, ''International Journal of Middle East Studies'', Cilt 23, 1991, s. 569-570.</ref> Fakat ''Türkiye'de zuhura gelmiş şayan-ı arzu olmayan bazı ahval'' olarak bahsettiği olaylarda Ermenilerin başına ne geldiyse kendi politikaları yüzünden geldiğini söyleyerek Müslümanların sorumlu tutulmayacağını eklemiştir.<ref>Gazi Mustafa Kemal, ''Nutuk - Söylev'', Cilt III, Vesikalar, Vesika 220, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1981, s. 256-257.</ref>
 
[[Mustafa Kemal Atatürk]], bu Ermeni sorununun kapitalist devletler tarafından kendi yararlarına göre çözümlenmek istediğini şu sözleri ile belirtmiştir;
; {{Quote|''Ermeni sorunu denilen ve Ermeni milletinin gerçek olmayan isteklerinden çok dünya kapitalistlerinin ekonomik yararlarına göre çözülmek istenilen sorun, Kars antlaşması ile en doğru şekilde çözüme ulaştırılmış oldu. Yüzyıllardan beri dostluk içinde yaşayan iki çalışkan halkın iyi ilişkileri memnuniyetle yeniden kuruldu.''|M.Kemal Atatürk}}
 
== Ermeni nüfusu ve kayıpları ==
: ilgili madde : ''{{lang|en|Talat Pasha's Abandoned Documents}}'' <small>([[:en:Talat Pasha's Abandoned Documents|en]])</small>
 
I. Dünya Savaşı öncesi Osmanlı Devleti sınırları içinde Ermenilerin dağılımı değişik kaynakları listelenmekte:
[[Osmanlı 1914 nüfus sayımı istatistikleri]]ne göre imparatorluk topraklarında yaşayan Ermeni sayısı [[Suriye]], [[Halep]] ve [[Beyrut]] vilayetleri dahil ve Rus idaresinde bulunan [[Kars]], [[Ardahan]] ve [[Artvin]] hariç 1.295.000'dir. Suriye ve Beyrut vilayetlerindeki toplam 7.500 Ermeni ile, Halep vilayetindeki 49.000 Ermeninin 10.000 kadarı bu toplamdan çıkarılmalıdır.<ref>''Memâlik-i Osmaniye'nin 1330 [1914] Senesi Nüfus İstatistiki,'' Dahiliye Nezareti Sicil İdare-i Umumiyesi, Hilal Mat. 1336 [1920]. Bu rakamın ayrıntılı analizi için [[Ahmet Esat Uras]], ''Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,'' Belge Y. 1987, s. 142 vd.</ref>
 
Talat Paşa’nın Evrak-ı Metrûkesi adlı kitabında Murat Bardakçı, tehcir öncesi ve sonrasındaki osmanlı topraklarında bulunmaya devam eden ermeni sayısındaki farkın vilayet vilayet, 972.246 olduğunu Paşa'nın evraklarından hesap etmiştir. Ermeni nüfusu resmi olarak 1.295.000 olarak görülsede, Talat Paşa'nın elyazmalarında aslında gerçek nüfuslarının 1.500.000 kadar olabileceği tahmini üzerinden hesap edildiğini okumaktayız bu tehcir sonrasındaki nüfuslarının eksilmesi sayımlarında<ref>Murat Bardakçı, ''Talat Paşa'nın Evrak-ı Metrukesi'', Everest Yayınları (2008). 272 sayfa, ISBN 978-975-289-560-7 ; OCLC 318327565.</ref>. Askerlik mecburiyetinden muaf tutulmak için kayıtları yaptırmayan Ermenilerin yerleri ve nüfusları bilinmemekteydi nitekim.
 
[[Ermeni Kilisesi]]nin vergi kayıtlarına dayalı 1912-1913 istatistiğine göre, tehcir öncesi Ermeni nüfusu 1.914.000'dir.<ref>Raymond H. Kevorkian and Paul B. Paboudjian, ''Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la vielle du génocide,'' Ed. ARHIS, Paris, 1992.</ref>
 
Encyclopedia Britannica'ya göre sayı 1.750.000'dir.<ref>Britannica</ref>
 
{| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:85%;width:100%"
|- height=20 valign=bottom style='height:15.0pt'
! Colspan=22 | Değişik kaynaklara göre nüfus verileri
|-
! Yerleşim Birimleri
! Ermeni Kilisesi<ref>[http://www.armenian-history.com/books/Arm-pop-Ottoman-Emp.pdf THE POPULATION OF THE OTTOMAN ARMENIANS by Justin McCarthy]</ref>
! 1914 Osmanlı
|-
| Bitlis
| align="right" | 218.404
| align="right" | 119.132
|-
| Sivas
| align="right" | 204.472
| align="right" | 151.674
|-
| Erzurum
| align="right" | 202.391
| align="right" | 136.618
|-
| Mamuret-ül-Aziz
| align="right" | 124.289
| align="right" | 87.862
|-
| Hüdavendigâr
| align="right" | 118.992
| align="right" | 61.191
|-
| Van
| align="right" | 110.897
| align="right" | 67792
|-
| Trabzon
| align="right" | 73.395
| align="right" | 40.237
|-
| Haleb
| align="right" | 189.565
| align="right" | 86.085
|-
| Istanbul
| align="right" | 163.670
| align="right" | 84.093
|-
| Ankara
| align="right" | 135.869
| align="right" | 58.254
|-
| Adana
| align="right" | 119.414
| align="right" | 58.027
|-
| İzmit
| align="right" | 61.675
| align="right" | 57.786
|-
| Edirne
| align="right" | 30.316
| align="right" | 19.883
|-
| Aydın
| align="right" | 21.145
| align="right" | 20.766
|-
| Konya
| align="right" | 20.738
| align="right" | 13.225
|-
| Kastamonu
| align="right" | 13.461
| align="right" | 8.959
|-
| Diyarbakır<br />(1914 alt birimlere ayırmış)
| align="right" | 106.867
|
|-
|Antalya
|
| align="right" | 630
|-
|Bolu
|
| align="right" | 2972
|-
|Çatalca (ve Terkos)
|
| align="right" | 842
|-
|Canik
|
| align="right" | 28576
|-
|Kütahya ve Eskişehir
|
| align="right" | 9058
|-
|Kaleisultaniye
|
| align="right" | 2541
|-
|Karahisarısahib
|
| align="right" | 7448
|-
|Karesi
|
| align="right" | 8604
|-
|Kayseri
|
| align="right" | 52192
|-
|Kudüs-i Şerif
|
| align="right" | 3043
|-
|Menteşe
|
| align="right" | 12
|-
|Niğde
|
| align="right" | 5705
|-
|Suriye
|
| align="right" | 3245
|-
|Urfa
|
| align="right" | 17352
|-
|Zor
|
| align="right" | 283
|-
| '''Toplam:'''
| align="right" | '''1.914.620'''
| align="right" | '''1.219.323'''
|}
 
Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı olan 1927 nüfus sayımında Türkiye'nin Ermeni nüfusu 100.000 civarında gösterilmiştir<ref>''Umumî Nüfus Tahriri'' (Türkiye Cumhuriyeti Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü 28 Teşrinievvel 1927), Ankara, 1929. Sayımda Ermenice konuşanların sayısı 64.745 olarak gösterilmiştir. Ancak “din” hanesinde Ermeni, Katolik ve Protestan olarak sayılanların toplamı 100.000'i bulur. Justin McCarthy'nin verdiği 140.000 tahmini, gerçekçi olmayan bir varsayıma dayalıdır. Karş. Justin McCarthy, ''Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of Empire,'' New York, London 1983, s. 123.</ref>. 1922 tarihli İngiliz kaynaklarına göre 817.873 Ermeni ülke toprakları dışına göç ettirildiği için o dönem Türkiye nüfusu içerisinde sayılmamıştır.<ref>http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=184</ref>
 
[[Dosya:US State Department document on Armenian Refugess in 1921.jpg|thumb|200px|1922 de gizli olarak arşivlenen ve 5 Mayıs 1961 gizliliği kaldırılan Ermenilerin 1921 yılındaki dağılımı.]]
 
== Ermeni Kırımı ve soykırım kavramı ==
[[Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi]]'nin tanımlamasına göre: öldürmese bile bir millete veya ırka yöneltilen saldırılar ''soykırım'' sayılır ve katliam olsa bile bir millete veya ırka yöneltilmediği takdirde ''soykırım'' sayılmaz. Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi (9 Aralık 1948) 260 A-III BM Kararıdır. Jenosit ([[soykırım]]) kavramı Polonyalı hukukçu [[Raphael Lemkin]] tarafından ortaya atılmıştır. Raphael Lemkin, kavramı [[Yunanca]] “genos” (soy, kavim) ve [[Latince]] “cidus” (öldüren) kelimelerini bir araya getirerek oluşturmuştur. Ermeni Soykırımı tezi ve 11 Ağustos 1933'de [[Irak]]'ın kuzeyinde [[Duhok ili|Duhok]] ve [[Nineve ili|Musul]] illerinde yaşanan [[Süryaniler]]e yönelik katliamı ([[Simele Katliamı]]) inceleyerek 'Crime of Barbarity' (Barbarlık suçları) adlı yazısını hazırlayan Lemkin, aynı yılda [[İspanya]]'nın başkenti [[Madrid]]'de toplanan [[Milletler Cemiyeti]]'nin Hukuk Konseyi'nde “''Bir kişiyi öldüreni yargılamak mümkünken, bir milyon insanı ölüme göndereni yargılamak niçin mümkün olmuyor''” sorusunu ortaya atarak uluslararası bir soykırım sözleşmesi çabası içine girdi. ''Soykırım'' sözcüğünü 1944 yılında ''Axis Rule in Occupied Europe'' (İşgal Altındaki Avrupa'da ittifak Güçlerinin İktidarı) adlı kitabında ilk olarak kullanan Raphael Lemkin. Lemkin, Ermeni meselesini 20. yüzyıla ait tipik bir soykırım örneği olarak tanımlıyordu.<ref>Samantha Power, ''A Problem from Hell: America and the Age of Genocide'', Basic Books New York 2002.</ref>
 
Zamanın İçişleri Bakanı Mehmed Talat Bey'in 1915 yılı içinde [[Andonyan belgeleri]] diye bilinen ünlü “Talat Paşa telgraflarının” kopyalarını barındıran kitapta soykırımı planladığı öne sürülmüştür. [[Andonyan Belgeleri]]nde Ermeni tehciri sırasında Ermenilerin imha edilmesini emreden 50 telgraf ve 2 mektup mevcut. Andonyan Belgeleri düzmece olduğu ortaya çıkarılmıştır. Bundan dolayı hükümetin parmağı olduğunu kanıtlama iddiasındaki yayınların birçoğu savaş zamanındaki propagandanın damgasını taşımaktadır.<ref>[http://books.google.de/books?id=RInzgxRX5uEC&pg=PA115&dq=z%C3%BCrcher+turkey+andonian#v=onepage&q=&f=false Erik-Jan Zürcher ''Turkey: A Modern History''], Londra 2004, S.115/116 ''The Armenian side has tried to demonstrate this involvement, but some of the documents it has produced (the so-called Andonian papers) have been shown to be forgeries.''</ref>
 
Teşkilât-ı Mahsusa nın sadece cephe ve cephe gerisi Ermeni güçlerin tavsiyesinin ([[Ermeni İsyanları (I. Dünya Savaşı)|Ermeni İsyanlarına karşı]] enformasyon toplama ve değerlendirme, toplanan enformasyonun operasyonel şekilde kullanılması ve örtülü faaliyette bulunma) yanında “Tehcir” edilen Ermeni sivil halka karşı planları olduğu ve bu planların “soykırım” tanımına girdiği ileri sürülmektedir.
 
İttihat ve Terakki sözcülerinden [[Hüseyin Cahit]] (Yalçın)'a göre yurdun Ermenilerden arındırılması “müthiş ve memleket için zaruri olduğu sarahatle anlaşılan” bir karardır.<ref>Hüseyin Cahit Yalçın, ''Yakın Tarihimiz,'' C. I, s. 89.)</ref> 2 Ağustos 1914'te seferberlik günün gecesi, [[Kuşçubaşı Eşref]]'in “Anadolu'dan gayri Türk unsurların tasfiye” planı doğrultusunda İttihat ve Terakki Cemiyeti Merkez-i Umumi'de alınan karar ile [[Doğu Anadolu]]'da Teşkilat-ı Mahsusa birlikleri oluşturulmuştur.<ref>Akçam, ''A.g.e.'', s. 211.</ref><ref>A. Mil, Umumi Harpte Teşkilatı Mahsusa, ''Vakit'', 2 Ekim (İkinciteşrin) 1933.</ref><ref>Talat ve Atıf'ın ifadeleri, ''Takvim-i Vekayi'', 4 Mayıs 1335.</ref> [[Celâl Bayar]]'ın [[Teşkilat-ı Mahsusa]] şefi [[Eşref Kuşçubaşı]]'ya atfen belirttiğine göre Mayıs-Ağustos 1914'te Harbiye Nezaretinde yapılan toplantıların başlıca konusu stratejik noktalarda kümelenmiş ve dış tesirlere bağlı gayrı Türk yığınlarının tasfiyesi idi.”<ref>Celâl Bayar, ''Ben de Yazdım'', C. 5, s. 1573.</ref>
 
Teşkilat-ı Mahsusa hakkında araştırma yapan yazar Philipp Stoddard'a göre, Teşkilat-ı Mahsusa, Ermenilerin sınır dışı edilmesinde herhangi bir rol oynamamıştır.<ref>Philip H. Stoddard’ın önsözü. Eşref Kuşçubaşı, The Turkish Battle of Khaybar (Hayber Savaşı) Philip H. Stoddard and H. Basri Danışman, (İstanbul: Arba Yayınları, 1999), ss. 21-32</ref> [[Ermeni Soykırımı'nın İnkarı|Soykırım inkar tezini]] başlatan kişi olarak tanınan Guenter Lewy Stoddard'la 2001 senesinde görüştüğünü ve Stoddard'ın hâlâ aynı sonucu savunduğunu bildiriyor.<ref name="Lewy"/> Lewy, soykırım tezinin savunucularından olan Vahakn Dadrian'ın, orijinal kaynakların imkân vermeyeceği varsayımlarda bulunduğunu bildiriyor.<ref>[http://www.meforum.org/article/880 Guenter Lewy ''Ermeni Soykırımına Yeniden Bir Bakış'']</ref>
 
Soykırımı tanımında insan kayıplarının hangi amaçla gerçekleştirildiğini içermektedir. 1915 olaylarının ardındaki hükümet politikasını kanıtlayacak belgelerin ortaya çıkarılması, soykırım tartışmalarının ana eksenini oluşturmuştur. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde yer alan kayıtlara göre, 1906-1922 yılları arasında [[Anadolu]]'da ve Kafkaslar'da, 517.955 Müslüman Osmanlı vatandaşının öldüğü aktarılmıştır.<ref name="ref337">Arşiv Belgelerine Göre Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri, Yayın No: 23, 24, 34, 35.</ref><!-- [[Bernard Lewis]], [[Gilles Veinstein]], [[Erich Feigl]], [[Donald Quataert]], [[Guenter Lewy]], [[Cem Özgönül]], [[Justin McCarthy]], [[Udo Witzens]]---><!-- Somut olarak neleri savundukları yazılacak.--->
 
[[Taner Akçam]], ''İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu: İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'nda'' adlı eserinde [[Jenosit]]'in Türkçe karşılığı olarak kullanılan Soykırım kavramını tercih etmediğini açıklamaktadır. Bunun nedeni olarak Kırım kavramının sıradan bir katliamdan farklı olarak Ermenilere yapılanları tanımlamak için [[Anadolu]]'da yaygın olduğunu ve Soykırım kelimesinin [[Nazi]]lerin [[Yahudiler]]e yönelik [[ırkçılık|ırkçılığa]] dayalı bir jenosit türünü çağrıştırması ve konuyla uğraşan tüm araştırmacıların Ermeni Kırımı'nın arkasındaki ana nedeninde ırkçılığın yatmadığı noktada hemfikir olduklarını göstermektedir. Ayrıca Kırım kavramını tercih etmesinin psikolojik boyutunun olduğunu da itiraf etmektedir.<ref>Akçam, ''a.g.e.'', s. 21-22.</ref>
 
Yakın yıllarda Ermeni Soykırım hakkındaki eserlerden biri de Ermeni asıllı Amerikalı tarihçi Vahakn Dadrian'ın ''The History of the Armenian Genocide'' (1995) adlı eseridir. Ermeni soykırımının resmî Osmanlı makamları tarafından değil, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne bağlı gizli bir örgüt olan [[Teşkilat-ı Mahsusa]] eliyle yürütüldüğü de iddia edilir.<ref>Vahakn N. Dadrian, ''The History of the Armenian Genocide'', New York 2nd paperback ed. 2004, s. 235-243.</ref>
 
Ayrıca Toynbee, 1967'de yayımlanan ''Acquaintances'' adlı eserinde ''“1915'te Türkiye'de işlenmiş olan soykırım üstüne çalışmalarım bana ilk günahın gerçekliğini gösterdi”'' diye yazmış,<ref>Arnold J. Toynbee, ''Acquaintances'', Oxford University Press, London, 1967, s. 242.</ref> [[Vahakn Dadrian]]'a yazdığı 6 Aralık 1973 tarihli mektubunda ''“Ermeni Soykırımı büyük bir suçtur”'' demiştir.<ref>V. N. Dadarian, 'The Naim-Andonian Documents on the World War I. Destruction of Ottoman Armenians: The Amatomy of Genocide', ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 18, No. 3, August 1986, s. 343.</ref>
 
=== Soykırım olarak tanımlayan ülke ve kuruluşlar ===
[[Dosya:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|350px|Soykırım tezini kabul eden devletler koyu renkte görülmektedir.]]
{{Ayrıca bakınız|Ermeni Kırımı'nı soykırım olarak tanımlayan ülkelerin listesi|Ermeni Soykırımı'nın inkârını cezalandıran yasa tasarısı}}
Ermeni Soykırımı son yıllarda bazı uluslararası kuruluşlar ve pek çok devletlerin parlamentoları tarafından resmen tanınmıştır.
[[Dosya:Erivan'da 1915'in 100. yılı anma töreni.jpg|250px|küçükresim|[[Erivan]]'daki [[Soykırım Müzesi]]'nde gerçekleştirilen 100. yıl anma töreninden bir kare.]]
Günümüzde [[İsviçre]]'de Ermeni Soykırımını reddetmek suçtur. Benzer bir yasa taslağı da [[Fransa|Fransız]] parlamentonun her iki kanadında kabul edilmiş; ancak Fransa Anayasa Konseyi “anayasaya aykırılık” gerekçesiyle yasayı iptal ettiği için yürürlüğe girmemiştir.<ref>{{Web kaynağı | başlık = Decision n ° 2012-647 DC of 28 February 2012 | url = http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/les-decisions/acces-par-date/decisions-depuis-1959/2012/2012-647-dc/decision-n-2012-647-dc-du-28-fevrier-2012.104949.html | yayıncı = conseil-constitutionnel.fr | erişimtarihi = 18 Aralık 2012 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20151210040117/http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/les-decisions/acces-par-date/decisions-depuis-1959/2012/2012-647-dc/decision-n-2012-647-dc-du-28-fevrier-2012.104949.html | arşivtarihi = 10 Aralık 2015}}</ref> Bunun dışında 20 kadar ülke, parlamentolarında, Ermeniler'in soykırıma uğradığı tezlerini tanıyan yasaları kabul etmişlerdir. [[Amerika Birleşik Devletleri]] federal devlet olarak böyle bir yasayı kabul etmemiştir. Ancak eyalet ([[İngilizce]]: ''state'') bazında, 50 eyaletten 36'sında kabul görmüş ve toplam 40 eyaletinde parlamento, senato ve vali tarafından soykırım olarak tanınmıştır.<ref>[http://www.anca.org/genocide_resource/states_map.php]</ref>
 
İlk Ermeni Kırımı Anıtı 24 Nisan 1968 tarihinde Lübnan'ın Beyrut şehrinde dikilmiştir. Bundan sonra Ermenistan, ABD, Mısır, Fransa, Brezilya, Bulgaristan ve İtalya gibi ülkelerde de bu tip anıtlar dikilmiştir.
 
=== Türkiye'deki yaklaşımlar ===
Yusuf Hikmet Bayur, 12 Temmuz 1921 tarihli ''Vakit'' gazetesinden alıntı yaparak birçok yerde çoktan beri teraküm etmiş olan adavetlerin bu vesile ile infilak ederek katiyen arzu etmediği suistimallere sebep olduğu, birçok memurun haddinden ziyade [[zulüm]] ve [[şiddet]] gösterdiği ve birçok yerde bigayrihat birtakım masumeler da kurban olduğunu aktarmaktadır.<ref>Yusuf Hikmet Bayur, ''a.g.e.'', Cilt: III, Kısım: III, s. 43-44.</ref> Ayrıca, tehcir sırasında Ermenilere karşı herhangi bir saldırıda bulunanların tevkif edilerek, [[Âliye Divan-ı Harb-i Örfi|Divan-ı Harp Mahkemesi]]ne sevk edilmesi ve en ağır şekilde cezalandırılmaları da karara bağlanmıştır.{{fact}}
 
[[Yusuf Halaçoğlu]], tehcire tabi tutulan Ermeniler'in sayıları [[Halep]]'ten gelenlerle birlikte 438.758 kişi olduğu, Açlık, tifo ve dizanteri gibi hastalıklar, iklim koşulları, Arap aşiretleri ve eşkıyaların saldırıları sonucu ancak 382.148 kişi iskân sahasına varabildiğini ileri sürmektedir.<ref>Yusuf Halaçoğlu, ''Ermeni Tehcirine Dair Gerçekler (1915)'', Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara, 2001.</ref>
 
Bunların yanında Türkiye'nin tezine göre Ermeniler [[I. Dünya Savaşı]] sırasında büyük bir isyan başlatmış ve birçok yerde katliamlar yapmışlardır. Buna dair Ermeniler'e (Bir Ermeni'nin Fransız Horizon Gazetesi'nde yayınlanan mektubu) ve Ruslar'a (Rusya'nın Paris Büyükelçisi Sazanov'a ait bir yazı) ait önemli vesikalar mevcuttur.<ref>[http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=184 TTK] (Belgelerin orijinalleri mevcuttur).</ref>
 
Türk gazeteci [[Güneri Cıvaoğlu]] 11 Ekim 2007 günlü [[Milliyet (gazete)|Milliyet Gazetesindeki]] yazısında<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/10/11/yazar/civaoglu.html Milliyet, Güneri Civaoğlu]</ref>, [[Ovannes Kaçaznuni|Ermeni siyasetçi ve Ermenistan'ın ilk başbakanı olan Ovanes Kaçaznuni]]'nin 1923 yılında Bükreş'te yapılan Ermeni meselesiyle ilgili Taşnak Partisi toplantısında [[:en:Hovhannes Katchaznouni#Report to the 1923 ARF Congress|bir rapor sunduğunu]], ilgili raporda önemli itirafların yer aldığını belirtmiştir.İlgili rapor <ref name="archive.org">[http://www.archive.org/stream/armenianrevolution00katc#page/n0/mode/2up The Armenian Revolutionary Federation Has Nothing To Do Any More: The Manifesto of Hovhannes Kajaznuni. New York 1955.]</ref><ref>[http://www.ito.org.tr/itoyayin/0019410.pdf Ermenistan'ın ilk başbakanı Ovanes Kaçaznuni'nin 1923 yılında Bükreş'te yapılan Taşnak Partisi toplantısına sunduğu raporun Türkçe baskısı (İstanbul Ticaret Odasınca hazırlatılmış)]</ref> Ocak 2008 tarihli ve [[İstanbul Ticaret Odası|İstanbul Ticaret Odası başkanlığınca]] Türkçe olarak kitapçık halinde yayımlanmış olup, raporun ön sözünde [[Murat Yalçıntaş|İTO başkanı Murat Yalçıntaş]]'ın yaptığı açıklamada "''1882 yılında kurulduğunda ilk başkanı Osmanlı tebası bir Ermeni olan İstanbul Ticaret Odası, Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan tarihi olayların hiçbir politik kaygı taşımadan değerlendirilmesini arzu etmektedir. ''" ifadesine yer vermiştir. Ayrıca, ilgili raporda [[Ovanes Kaçaznuni]]'ye ait " ''Osmanlı'dan, Akdeniz'e uzanan bir Ermenistan talep ettik. Derhal gönüllü birlikleri oluşturduk, Türklere karşı ayaklandık ve savaştık. İsyanımızın temelinde İtilaf devletlerinin bize vaat ettiği Ermenistan hayali vardı, gerçeği göremedik.''" şeklinde ifadeler de yer almaktadır.<ref name="archive.org"/>
<ref>[http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/1505/2133.pdf Berna TÜRKDOĞAN, TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİ(TEHCİRDEN GÜNÜMÜZE)-(Doktora Tezi, ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH (TÜRKİYE CUMHURİYETİ) ANABİLİM DALI Ankara,2008)]</ref>
 
Ağustos 2009'da bir Ermenistanlı Haber Ajansı'nın yayınladığı Atatürk'ün ABD'li [[Amiral Bristol]]'e 7 Mart 1920'de gönderdiği telgrafta, “Kendi çıkarlarının peşinde koşanlar Anadolu'da 20 bin Ermeninin öldürüldüğü yalanını uydurdu.” diyerek, bu olayın bir katliam olmadığını ve Ermenilerin saldırmasına yerel halkın gösterdiği direnişin doğal sonucu olduğunu belirterek bunun dünya kamuoyuna bildirilmesini istemiştir.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.cnnturk.com/2009/dunya/08/28/ermeni.ajansi.ataturku.agir.bir.dille.elestirdi/541057.0/ | başlık = Atatürk, ABD'den destek istedi | erişimtarihi = 2009-08-28 | yayımcı = CNNTÜRK.com | tarih = 2009-08-28 | dil = Türkçe | arşivurl = http://web.archive.org/web/20140407072708/http://www4.cnnturk.com/2009/dunya/08/28/ermeni.ajansi.ataturku.agir.bir.dille.elestirdi/541057.0/ | arşivtarihi = 7 Nisan 2014}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.haberturk.com/haber.asp?id=168291&cat=180&dt=2009/08/26 | başlık = Ermeni ajansı Atatürk'ün mektubunu yayınladı | erişimtarihi = 2009-08-28 | yayımcı = HaberTürk.com | tarih = 2009-08-26 | dil = Türkçe | arşivurl = http://web.archive.org/web/20100219080613/http://www.haberturk.com:80/haber.asp?id=168291&cat=180&dt=2009/08/26 | arşivtarihi = 19 Şubat 2010}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.showhaber.com/189549/manset/Ataturke-Cirkin-Elestiri.html | başlık = Atatürk'e çirkin eleştiri | erişimtarihi = 2009-08-28 | yayımcı = ShowHaber.com | tarih = 2009-08-28 | dil = Türkçe | arşivengelli = evet}}</ref>
 
[[Milas, Muğla|Milas]] doğumlu olup 1910'de [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]]'ye göç eden [[Yahudi]] [[Albert Jean Amateau|Albert Amateau]] yeminli noter beyanında “Soykırım'ın tamamen yalan ve bir iftira kampanyası eseri olduğu” nu beyan etmektedir.<ref>Wendy O'steen Noteri 1 Aralık 1992</ref>
 
Türkiye'de öğretim üyeleri ve gazetecilerden oluşan bir grup 2008'de [[Ermenilerden Özür Diliyorum]] adıyla, imza kampanyası başlattılar.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.ozurdiliyoruz.com | başlık = www.ozurdiliyoruz.com ana sayfası | erişimtarihi = 14.2.2008 | yayımcı = ozurdiliyoruz.com | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150815013428/http://www.ozurdiliyoruz.com/ | arşivtarihi = 15 Ağustos 2015}}</ref><ref name="taraf">{{Haber kaynağı| url=http://www.timeturk.com/Ermeni-sorunuyla-ilgili-yeni-kampanya-38561-haberi.html |başlık=Ermeni sorunuyla ilgili yeni kampanya| yayımcı=TimeTurk |erişimtarihi=30.12.2008}}</ref> Prof. [[Ahmet İnsel]], Prof. [[Baskın Oran]], Dr. [[Cengiz Aktar]] ve gazeteci-yazar [[Ali Bayramoğlu]], kampanyanın öncülüğünü yaptılar. Ermenilerin başına gelenlerin yıllardır konuşulmamış olunmasından dolayı kişisel olarak özür dilenmektedir.<ref>{{Haber kaynağı|url=http://www.skyturkonline.com/news.jsp?c=1&newsId=77154 |başlık=´Ermenilerden özür diliyorum´ |yayımcı=SkyTürk |erişimtarihi=21.12.2008}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://turquieeuropeenne.eu/spip.php?page=print&id_article=3078 | başlık = Ermenilerden özür diliyorum | erişimtarihi = 15 Haziran 2009 | yayımcı = turquieeuropeenne | tarih = 16 Aralık 2008 | yazar = Bülent Tegün | arşivengelli = evet}}</ref> Kampanya yayınlandığı ilk 24 saat içinde 5000 kişi tarafından imzalandı.<ref>{{Haber kaynağı|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,597145.00.html |başlık=´Erdogan lehnt Entschuldigung bei Armeniern ab´ (Almanca)|yayımcı=Der Spiegel |erişimtarihi=02.01.2009}}</ref> Bu kampanyaya karşı olanlar ise yeni kampanyalar başlattılar.<ref>{{Haber kaynağı| url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay&ArticleID=913117 |başlık=“Özür diliyorum”a karşı “Özür bekliyorum’u başlattılar |yayımcı=Radikal |erişimtarihi=19.02.2009}}</ref>
 
Türkiye'deki siyasetçiler, öğretim üyeleri, gazeteciler, öğrenciler, meslek kuruluşları ve her kesimden insanın katıldığı <ref>[http://www.ozurdilemiyoruz.biz/index2.php]</ref> " ''(Ermenilerden) Özür Dilemiyoruz'' " adlı imza kampanyasına<ref>[http://www.ozurdilemiyoruz.biz/ Ermenilerden özür dilemiyoruz imza kampanyası]</ref> iştirak edenlerin sayısı Mayıs 2015 tarihi itibariyle 91.000 kişiden fazla olmuştur.<ref>[http://www.ozurdilemiyoruz.biz/imzalayanlar.php Kampanyaya katılanların listesi]</ref>
 
Dönemin Başbakanı [[Recep Tayyip Erdoğan]], aydınların 1915 olayları konusunda Ermenilerden özür dileme kampanyası başlatmasına tepki göstererek, konu ile ilgili olarak yaptığı açıklamada: "''Herhalde onlar böyle bir soykırımı işlemiş olacaklar ki özür diliyorlar. Türkiye Cumhuriyeti'nin böyle bir sorunu yok''" dedi.<ref>[http://www.timeturk.com/tr/2008/12/17/basbakan-dan-ozurcu-aydinlara-tepki.html#.VUVEq47tmko Time Türk, Başbakan'dan özürcü aydınlara tepki]</ref> <br />
 
[[Milliyetçi Hareket Partisi (1993)|Milliyetçi Hareket Partisi]] (MHP) Genel Başkanı [[Devlet Bahçeli]], yaptığı yazılı açıklamada, kendilerini aydın olarak tanımlayan bir grubun Ermenilerden özür dilenmesi amacıyla başlatmak istedikleri "özür diliyorum" kampanyasının "yozlaşma ve çürümenin ulaştığı vahim durumu göstermesi" açısından ibret verici olduğunu söyledi.<ref>{{Haber kaynağı|url=http://haber.mynet.com/detay/politika/Bahceli-ozur-dilenecek-bir-konu-yok/07Aralik2008/X1228648648078 |başlık=Bahçeli, özür dilenecek bir konu yok |yayımcı=Mynet |erişimtarihi=21.12.2008}}</ref>
 
[[Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı]], yaptığı açıklamada kampanyayı doğru bulmadığını, özür dilemenin yanlış olduğu ve zarar verici sonuçlar da doğurabilecek bir davranış olduğunu belirtti.<ref>{{Haber kaynağı| url=http://www.ntvmsnbc.com/news/469547.asp |başlık=Genelkurmay: Özür dileme zarar verir |yayımcı=NTVMSNBC |erişimtarihi=21.12.2008}}</ref> Genelkurmayın yaptığı açıklama, Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Koray Çalışkan ve [[Sosyalist Demokrasi Partisi]] (SDP) Genel Başkanı Filiz Koçali tarafından "demokrasiye müdahale" olarak değerlendirildi.<ref name=Genelkurmay/>
 
[[Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Analizler Merkezi|TÜRKSAM]] Başkanı [[Sinan Oğan]], özür metninde "[[Ermeni Soykırımı]]" adı yerine "Büyük Felaket" (Մեծ Եղեռն ''Medz Yeğern'') adının kullanılmasının Türk halkını aldatmaya yönelik bir kelime oyunu olduğunu iddia etti. Oğan, Ermenicede bu kavramının [[İsa]]'nın [[çarmıh]]a gerilmesi için de kullanıldığını belirti. Bu ismin seçiminin [[Holokost]] (Yahudi Soykırımı) örneğinde olduğu gibi Ermenilerin de kendilerine has bir soykırım adı oluşturma çabası olduğunu iddia etti. Özür metninde soykırım kelimesinin kullanılmamasının amacının konu hakkında fazla bilgiye sahip olmayan Türk halkını aldatmak ve olayı basit ve masum bir özür kampanyası olarak göstererek imza toplamak ve dünyanın en büyük suçu kabul edilen [[soykırım]] suçunu Türk halkına kabul ettirmek olduğunu savundu.<ref>[http://www.turksam.org/tr/makale-detay/424-ermenilerin-turklerden-ozur-dilemesi-ne-anlama-gelir TÜRKSAM Uluslararası İlişkiler ve Stratejik analizler Merkezi]</ref>
 
== Galeri ==
<gallery>
Dosya:Near East Relief slide.jpg|[[Yakın Doğu Amerikan Yardım Heyeti]] tren vagonlarından inen kadınlara yardım ederken (1919)
Dosya:Near east relief the armenian refugees in syria-1.png|Suriye'de Ermeniler
Dosya:Near East relief armenian woman with baby in syria3.png|Suriye'de Ermeni anne ve çocuğu
Dosya:Near_East_relief_armenians_bound_for_Greece.png|Yunanistan'a gemi ile taşınan Ermeniler
Dosya:Armenians 1915 escaping from a railroad train.png|Tehcire tabi tutulanlar Ermeniler tren vagonlarıyla
</gallery>
 
== Popüler kültüre etkileri ==
;Romanlar
Ermeni soykırımı tezlerine dayanak oluşturan önemli birincil kaynaklar, ABD Büyükelçisi [[Henry Morgenthau]]'nun ''Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü'' (1919), Alman din adamı [[Johannes Lepsius]]'un ''Bericht über die Lage des armenischen Volkes in der Türkei'' (Ermeni Halkının Türkiye'deki Durumunu Anlatan Rapor - 1916) adlı eserleri ile, İngiliz Hükümeti'nin tarihçi [[James Bryce]] ve [[Arnold Toynbee]]'ye hazırlattığı bir belge derlemesi olan ''Mavi Kitap'' 'tır.
 
* [[Franz Werfel]], ''[[Musa Dağ'da Kırk Gün]]'' (1936) adlı [[Samandağı]] Ermenilerinin direnişini anlatan romanı yazmıştır.
* Douglas Scott, ''The Disinherited'' (Mirassız bırakılanlar), Century, 1990.
* Louis Carzou, ''La Huitième Colline'' (Sekizinci Tepe), Liana Levi, 2006.
 
;Belgeseller
* ''The Armenians: A Story of Survival'' (2001)
* ''Sarı Gelin - Ermeni sorununun içyüzü'' (Videotek, 2004)
* ''The Armenian Genocide'' (PBS, 2006)
* ''[[Screamers]]'' (2006)
 
;Filmler
* ''The Forty Days of Musa Dagh'' (ABD, 1982)
* ''[[Ararat (film)|Ararat]]'' (Kanada, 2002)
* ''[[:en:The Lark Farm|La masseria delle allodole]] (İtalya, 2007)''
* ''[[Kesik ( 2014 Film)|The Cut]]'' (Almanya, 2014)
 
;Müzik
* [[System of a Down]]: ''P.L.U.C.K.''
* System of a Down: ''Forest''
* System of a Down: ''Holy Mountains''
* [[Serj Tankian]]: ''Yes, It's Genocide''
 
== Kaynaklar ==
{{Kaynakça|30em}}
 
== Notlar ==
{{Kaynakça|group="not"}}
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[Pontus Kırımı]]
* [[Süryani Kırımı]]
* [[Müslüman - Türk katliamları]]
 
== Ek okuma ==
<div class="references-small">
* [http://www.tsk.tr/8_tarihten_kesitler/8_1_ermeni_sorunu/konular/gorduklerim_yasadiklarim/yarbay_tverdohlebov.pdf Gördüklerim Yaşadıklarım, Rus Yarbay Tverdohlebov (Gn. Kur. Bşk. Yayınları/PDF formatında kitap)]
* Ahmed Rüstem Bey, (Çev. Cengiz Aydın), ''Cihan Harbi ve Türk Ermeni Meselesi'', Bilge Kültür Sanat, Istanbul, 2001. ISBN 975-8509-14-4
* [[Taner Akçam|Akçam, Taner]], ''İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu'', İmge Kitabevi, Ankara, 1999. ISBN 975-533-246-4
* Akçam, Taner, ''Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu'', Su Yayınları, İstanbul, 2001. ISBN 975-6709-15-4
* Akçam, Taner, ''Ermeni Tabusu Aralanırken: Diyalogdan Başka Bir Çözüm Var mı?'', Su Yayınları, İstanbul, 2002. ISBN 975-6709-06-5
* [[Gündüz Suphi Aktan|Aktan, Gündüz Suphi]], ''[[Açık Kriptolar]]'', Aşina Kitaplar, Ankara, 2006. ISBN 978-9944-963-05-3
* Dadrian, Vahakn N. (Çev. Attila Tuygan), ''Ermeni Soykırımında Kurumsal Roller'', Belge Yayınları, İstanbul, 2004. ISBN 975-344-300-5
* Gaunt, David (Çev. Ali Çakıroğlu), ''Katliamlar, Direniş, Koruyucular: I. Dünya Savaşında Doğu Anadolu'da Müslüman-Hıristiyan İlişkileri'', Belge Yayınları, İstanbul, 2007. ISBN 975-344-387-0
* [[Yusuf Halaçoğlu|Halaçoğlu, Yusuf]], ''Ermeni Tehciri'', Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul, 2003. ISBN 975-8486-15-2
* İrtem, Süleyman Kani, ''Ermeni, Meselesinin İçyüzü'', Temel Yayınları, İstanbul, 2004, ISBN 975-410-047-0
* Kılıç, Selami, Ermeni Sorunu ve Almanya, İstanbul, 2003, ISBN 975-343-381-6
* Palalı, İrfan, ''Tehcir Çocukları'', Su Yayınları, İstanbul, 2008. ISBN 9756709467
* Temir, Taner, ''1915 ve Sonrası Türkler ve Ermeniler'', İmge Kitabevi, Ankara, 2001. ISBN 975-533-318-5
* Samuel Weems, Ermenistan: Terörist “Hıristiyan” Ülkenin Sırları, (Armenia: Secrets of A “Christian” Terrorist State), Azeri Türkçesi’nden çeviren Hüseyin Adıgüzel (İstanbul: İleri Yayınları, March 2006), ISBN 975-6288-82-5, 392 sayfa.
* [[Leonid Bolhovitinov|Bolhovitinov, Leonid Mitrofanoviç]], (Yayına hazırlayan: Mehmet Perinçek), ''[[Bolhovitinov 11 Aralık 1915 Tarihli Resmî Ermeni Raporu (kitap)|Bolhovitinov 11 Aralık 1915 Tarihli Resmî Ermeni Raporu]]'', Doğan Kitap, İstanbul, 2009. ISBN 978-605-111-115-5
</div>
 
== Dış bağlantılar ==
{{Vikiler| commons= Armenian_Genocide|
wikispecies= |
wikt= |
b= |
s= Ermeni soykırımı iddiaları |
q= |
n= |
m= |
}}
* [http://www.genocide-museum.am/trk/ Ermeni Soykırım Müzesi] {{Tr icon}}
* [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute] {{İng.}}
* [http://www.theforgotten.org/ The Forgotten - the Armenian Genocide] {{Tr icon}} {{İng.}} {{İsp.}} {{Fr.}} {{De icon}} {{İta}} {{Ru icon}}
* [http://www.unitedhumanrights.org/Genocide/armenian_genocide.htm United Human Rights Council] {{İng.}}
* [http://www.eraren.org/ ASAM Ermeni Araştırmaları Enstitüsü]
* [http://www.mfa.gov.tr/the-events-of-1915-and-the-turkish-armenian-controversy-over-history_-an-overview.en.mfa Dış İşleri Bakanlığı Resmi Sayfası Konu Hakkında "The Events of 1915 and the Turkish-Armenian Controversy over History: An Overview"] {{İng.}}
* http://www.tallarmeniantale.com/
;Arşiv belgeleri
* [http://www.armenocide.net/ Armenocide] {{İng.}} {{De icon}}
* [http://www.armenian-genocide.org/sampledocs.html Armenian National Institute] {{İng.}}
* [http://www.armenian-genocide.org/press.html Amerikan basın (1915),] {{İng.}}
 
89

düzenleme