Ana menüyü aç

Değişiklikler

Genişletildi.
[[Dosya:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|thumb|right|300px|[[Alaska]] eyâletinin [[Aleut Adaları]]'ndaki [[Cleveland Dağı]]; [[Uluslararası Uzay İstasyonu]]'ndan çekilmiş.]]
'''Yanardağ''' ya da '''volkan''', [[magma]]nın ([[dünyaDünya]]'nın iç tabakalarında bulunan, yüksek [[basınç]] ve yüksek [[sıcaklık]]la erimiş kayalar) yeryuvarlağının yüzeyinden dışarı püskürerek çıktığı [[Coğrafya|coğrafi yer şekilleridir]]. Güneş sistemindeSistemi'nde bulunan kayalık gezegen ve uydularda (bazıları çok aktif olan) birçok yanardağ olmasına rağmen, bu olgu, en azından dünyadaDünya'da, genellikle [[tektonik plaka]] sınırlarında görülür. Ne var ki, [[sıcak nokta yanardağları]]nda önemli istisnalar vardır. Yanardağların araştırıldığı bilim dalına ''[[volkanoloji]] (yanardağbilimi)'' denir.
 
[[Dosya:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|right|300px|Endonezya'daki Java Adası'nda bulunan [[Semeru Yanardağı]].]]
Öte yandan, eğer magma düşük oranlarda (%52'den az) silika içerirse, lava "mafik" adı verilir ve püskürürken çok akışkan hale gelir. Uzun mesafelerce akabilir. Mafik lav akışının iyi bir örneği, [[İzlanda]]'nın neredeyse coğrafî merkezindeki bir püskürme yarığının aşağı yukarı 8.000 yıl önce oluşturduğu Büyük Thjórsárhraun akıntısıdır. Bu lav akıntısı, 130 km ötedeki denize varıncaya kadar akmaya devam etmiş ve 800 km²'lik bir alanı kaplamıştır. Felsik ve mafik terimleri yerine bazen daha eski olan "asidik" ve "bazik" terimlerinin kullanıldığı görülür; ancak bu terimler artık daha az kullanılır olmuşlardır.
 
* '''Kalkan yanardağlar''': Şekli kalkana benzeyen dağlar oluşturacak şekilde zamanla biriken yüksek miktarda lav çıkartan yanardağlar çoklukla [[Havai]] ve [[İzlanda]]'da görülürler. Lav akışları genellikle çok kızgın ve çok akışkan olup uzun akıntılara neden olurlar. Yeryüzündeki en büyük lav kalkanı, 120 km çapındaki ve deniz tabanından zirvesine 9.000  m yüksekliğindeki [[Mauna Loa]]'dır. [[Mars (gezegen)|Mars]]'taki Olympus Mons, bir kalkan yanardağıdır ve [[güneşGüneş sistemiSistemi']]nde şimdiye kadar keşfedilmiş olan en yüksek [[dağ]]dır.
 
* Lav kalkanının daha küçük olanlarına "lav kubbesi" (''{{lang|en|tholoid}}''), "lav konisi" ve "lav kümbeti" adı verilir.
* '''Volkanik koniler''', yanardağın ağzında biriken ufak kaya parçacıkları fırlatan püskürmelerden dolayı oluşur. Bu püskürmeler, 30–300  m yüksekliğinde, koni şeklinde tepeler oluşturur ve nispeten kısa ömürlü olurlar.
* [[Japonya]]'daki [[Fuji Dağı]], [[İtalya]]'daki [[Vezüv]], [[Antarktika]]'daki [[Erebus Dağı|Erebus]] ya da kuzeybatı [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]]'deki Rainier gibi '''stratovolkanlar''' ya da '''kompozit yanardağlar''', hem lav akıntılarından hem de püskürtülerden oluşmuş yüksek, koni şeklinde dağlardır.
* '''[[Süper yanardağ]]lar''', geniş çanakları olan, kıtasal yıkım ve küresel [[iklim]] değişiklikleri yaratma potansiyelleri bulunan yanardağ sınıfına verilen addır. Bu sınıftaki yanardağlara aday olarak [[Yellowstone Milli Parkı]] ve [[Toba Gölü]] gösterilebilir, ancak kesin bir tanımlama yapmak, asgari bir tanımlayıcı şart bulunmadığı için çok zordur.
 
Yanardağlar genellikle ya tektonik plaka sınırlarında ya da sıcak noktalarda yer alırlar. Yanardağlar uyuyan (etkin olmayan) ya da faal (aktif -neredeyse sürekli çıkış ve kesikli püskürmeler) olabilirler, önceden tahmin edilemeden halâhâlâ değiştirebilirler.
 
Karadaki yanardağlar genellikle, çıkışların yıllar içinde sürekli birikmesiyle koni ya da kül konisi şeklini alırlar. Suyun altında ise, yanardağlar genellikle fazlasıyla dik sütunlar oluşturur ve yıllar içinde okyanus yüzeyine çıkarak yeni adacıklar haline gelirler.
Uyuyan yanardağlar, şu an (yukarıdaki tanıma göre) etkin olmayan, ama her an hareketlenmesi ya da patlaması muhtemel yanardağlardır.
 
Sönmüş yanardağlar ise, bilim insanlarının bir daha püskürmelerini olası görmedikleri yanardağlardır. Bir yanardağın gerçekten sönmüş olup olmadığının belirlenmesi zordur. Örneğin, çanakların milyonlarca yıllık ömürleri olduğu bilindiğinden, on binlerce yıl püskürmemiş bir çanağın sönmüş değil uyuyan olarak tanımlanması gerekir. [[Yellowstone Ulusal Parkı]]'nda bulunan [[Yellowstone Çanağı]], en az 2 milyon.000.000 yaşındadır ve 70 bin.000 yıldan beri hiç püskürmemiştir, fakat bilim insanları tarafından sönmüş olarak tanımlanmaz. Doğrusu, çanak sık sık depremler yarattığı, etkin bir [[jeotermal]] sistemi bulunduğu ve yüzeyi hızlı değiştiği için, birçok bilim insanı tarafından çok etkin bir yanardağ olarak kabul edilir.
 
== Teoride yanardağlar ==
{| class="wikitable sortable"
* [[Ağrı Dağı]] (Türkiye) (Ağrı Dağı bir Stratovolkandır; ama bugün volkanik faaliyeti yoktur)
|-
* Erebus Dağı (Ross Adası, Antarktika)
! Adı !! Yüksekliği<br>(m) !! Bölge !! Yer !! Notlar
* [[Etna]] (Sicilya, İtalya)
|-
* Hekla (İzlanda)
| [[Ağrı Dağı]] || align="right" | 5.137 || [[Doğu Anadolu]] || [[Türkiye]] || faal olmayan [[stratovolkan]]
* Kilauea (Havai, ABD)
|-
* Krakatoa (Rakata, Endonezya)
| [[Erebus Dağı]] || align="right" | 3.794 || [[Ross Adası]] || [[Antarktika]] ||
* Llaima (Şili)
|-
* Mauna Kea (Havai, ABD)
| [[Etna]] || align="right" | 3.350 || [[Sicilya]] || [[İtalya]] ||
* Mauna Loa (Havai, ABD)
|-
* Mount Baker (Washington, ABD)
| [[Hekla]] || align="right" | 1.488 || [[Kuzey Atlantik]] || [[İzlanda]] ||
* Mount Fuji (Honshu, Japonya)
|-
* Mount Hood (Oregon, ABD)
| [[Kilauea]] || align="right" | 4.091 || [[Havai]] || [[ABD]] ||
* Mount Rainier (Washington, ABD)
|-
* Mount Shasta (California, ABD)
| [[Krakatoa]] || align="right" | 813 || [[Rakata]] || [[Endonezya]] ||
* Novarupta (Alaska, ABD)
|-
* Pelée (Martinik)
| [[Llaima]] || align="right" | 3.125 || [[Güney Amerika]] || [[Şili]] ||
* Popocatépetl (Meksiko, Meksika)
|-
* Santorini (Santorini adası, Yunanistan)
| [[Mauna Kea]] || align="right" | 4.207,3 || Havai || ABD ||
* St. Helens Dağı (Washington,ABD)
|-
* Surtsey (Surtsey adası, İzlanda)
| [[Mauna Loa]] || align="right" | 4.169 || Havai || ABD ||
* Tambora (Sumbawa, Endonezya)
|-
* Teide (Tenerif, Kanarya Adaları, İspanya)
| [[Mount Baker]] || align="right" | 3.286 || [[Washington (eyalet)|Washington]] || [[ABD]] ||
* Tungurahua (Ekvador)
|-
* Vezüv Yanardağı (Napoli Koyu, İtalya)
| [[Mount Fuji]] || align="right" | 3.776 || [[Honshu]] || [[Japonya]] ||
|-
| [[Mount Hood]] || align="right" | 3.426 || [[Oregon]] || ABD ||
|-
| [[Mount Rainier]] || align="right" | 4.392 || Washington || ABD ||
|-
| [[Mount Shasta]] || align="right" | 4.322 || [[California]] || ABD ||
|-
| [[Novarupta]] || align="right" | 841 || [[Alaska]] || ABD ||
|-
| [[Pelée]] || align="right" | 1.397 || [[Martinik]] || [[Martinik]] ||
|-
| [[Popocatépetl]] || align="right" | 5.462 || [[Meksiko]] || [[Meksika]] ||
|-
| [[Santorini]] || align="right" | 300 || [[Santorini adası]] || [[Yunanistan]] ||
|-
| [[St. Helens Dağı]] || align="right" | 2.550 || Washington || ABD ||
|-
| [[Surtsey]] || align="right" | 155 || [[Surtsey adası]] || [[İzlanda]] || 1963'te meydana geldi.
|-
| [[Tambora]] || align="right" | 2.722 || [[Sumbawa]] || Endonezya ||
|-
| [[Teide]] || align="right" | 3.718 || [[Tenerife]] || [[Kanarya Adaları]], [[İspanya]] ||
|-
| [[Tungurahua]] || align="right" | 5.016 || Güney Amerika || [[Ekvador]] ||
|-
| [[Vezüv Yanardağı]] || align="right" | 1.281 || [[Napoli Koyu]] || İtalya ||
|}
 
=== Oluşum ===
[[Dosya:Vulcanian Eruption-numbers.svg|thumb|300px|Volkanik patlama diyagramı:1. Kül bulutu, 2. Lapilli(volkanik bacadan fırlayan küçük katı parçacıklar), 3. Lav gözesi, 4. Volkanik kül yağmuru, 5. Yanardağ yumrusu, 6. Lav, 7. Kül ve lav katmanı, 8. Jeolojik katmanlar (''{{lang|en|stratum}}''), 9. Yanal volkanik tabaka, 10. [[Diatrem]], 11. Magma odacığı, 12. Volkanik duvar]]
Yeryuvarlağının iç kesimlerinin çoğu gibi, magmanın hareketleri ve dinamikleri de fazla iyi anlaşılamamıştır. Ancak, bir püskürmenin, yanardağın altında bulunan katı bir tabakaya (dünyanınDünya'nın kabuğuna) doğru magmanın hareket ederek bir "magma odacığı"nı işgal etmesinin ardından geldiği bilinmektedir. Sonunda, odacıktaki magma yukarı doğru itilir ve gezegenin yüzeyine lav olarak yayılır ya da yükselen magma civardaki yer şekillerinde bulunan suyu ısıtır ve patlamalı buhar çıkışlarına neden olur. Bu çıkışlar ya da magmadan kaçan gazlar, kaya, kül, volkanik cam ve/veya volkanik külün kuvvetli bir şekilde fırlatılmasına yol açar. Püskürmeler daima kuvvetli olmasa da, akıntı veya büyük patlamalar şeklinde olabilirler.
 
[[Dosya:Destructive plate margin.png|thumb|300px|Depremlere ve volkanik püskürmeye yol açan yokediciyok edici marj diyagramı]]
 
Karada bulunan çoğu yanardağ yokediciyok edici plaka marjlarında oluşurlar, yani okyanus kabuğu, daha yoğun olduğu için kıta kabuğunun altına itilir. Hareketli bu plakaların arasındaki sürtünme okyanus kabuğunun erimesine neden olur ve düşen yoğunluk yeni oluşan magmanın yükselmesine yol açar. Magma yükseldikçe kıta kabuğundaki zayıf alanlardan geçer ve bir veya daha çok yanardağ olarak püskürür. Örneğin, St. Helens Yanardağı, okyanus plakası olan Juan de Fuca Plakası ve kıta plakası olan Kuzey Amerika Plakası arasındaki marjdan içeride, karadadır.
 
Duman olarak düşünülen, su buharı ve çoklukla kükürt buharlarıyla karışmış çok büyük miktarlarda ince tozdur. Ateş gibi görünen ise püsküren maddelerin parlamasıdır. Parlamanın nedeni, yüksek sıcaklıktır ve bu parlama toz ve buhar bulutlarından yansır ve bu yansıma da ateşe benzer.
[[Aralık]] [[2000]]'de, [[Meksika]]'daki Ulusal Felaket Önleme Merkezi'ndeki bilim insanları, Meksika Kenti dışındaki Popocatépetl Yanardağı'nın püskürmesini iki gün öncesinden tahmin ettiler. Tahmin, İsviçreli bir volkanbilimci olan M. Chouet tarafından yapılan ve uzun dönemli salınımların artışı üzerine sürdürülen araştırmalar sonucunda yapıldı. Hükümet 10 binlerce kişiyi şehirden uzaklaştırdı . 48 saat sonra, yanardağ püskürdü. Bu püskürme, Popocatépetl Yanardağı'nın bin yıl boyunca karşılaşılan en büyük püskürmesiydi.
 
==== ''Yeryüzü Şeklininşeklinin Bozulmasıbozulması'' ====
 
Yanardağın şişmesi, yüzeye yakın bir yerde magma biriktiğini gösterir. Etkin bir yanardağı gözlemleyen bilim insanları genellikle dağın eteklerindeki eğimi ölçer ve şişmedeki değişim oranını gözlerler. Artan bir şişme oranı, özellikle de kükürtdioksit çıkışlarında ve dalgalı sarsıntılarda bir artış varsa, kısa bir süre içinde gerçekleşebilecek bir püskürme ya da patlamayı işaret eder.
9.865

değişiklik