Ana menüyü aç

Değişiklikler

k
Ufuemla tarafından yapılan değişiklikler geri alınarak, Ravages tarafından değiştirilmiş önceki sürüm geri getirildi.
'''Özgür yazılım''' (İngilizcesi ''{{lang|en|free software}}''), kullanıcısına çalıştırma, kopyalama, dağıtma, inceleme, değiştirme ve geliştirme özgürlükleri tanıyan [[yazılım]] türüdür. Tersi, [[sahipli yazılım]]dır (İngilizcesi ''{{lang|en|proprietary software}}'').
 
çalıştırma, kopyalama, dağıtma, inceleme, değiştirme ve geliştirme
Özgür yazılım ile kastedilen özgürlük, yazılımın kullanım hakları ile ilgilidir, ekonomik boyutu ile değil. Özgür yazılımlar çoğunlukla ücretsiz olsalar da ücretsiz olmak zorunda değildirler. İngilizce sözlükler "{{lang|en|free}}" kelimesi için yirmiye yakın anlam sıralar. Bunlardan sadece bir tanesi "bedava" iken geri kalanları özgürlük ve sınırlamaların olmaması (''{{lang|en|freedom}}'') kavramlarına atıfta bulunur.
özgürlükleri tanıyan [[yazılım]] türüdür. Tersi, [[sahipli yazılım]]dır
(İngilizcesi ''{{lang|en|proprietary software}}''). Özgür yazılımlar çoğunlukla
ücretsiz olsalar da ücretsiz olmak zorunda değildirler.
 
== Tarihçe ==
[[Dosya:Rms ifi large.jpg|thumb|right|170px|[[Richard Stallman]], [[Özgür Yazılım Hareketi]]'nin kurucusu]]
1950'lerden 1970'lerin başına kadar bilgisayar kullanıcılarının özgür yazılımla ilgili ''yazılım hürriyetleri''ne sahip olmaları normaldi. [[Yazılım]] genellikle fertler arasında paylaşılır, kişilerin yazılım yaparak donanımlarını daha kullanışlı yapmalarını iyi karşılayan donanım üretilerinden dağıtılırdı. SHARE gibi kullanıcıların ve satıcıların üye olduğu kuruluşlarla yazılım değiş dokuşu kolaylaştırmak hedeflenmişti. 1970'lerin ilk yıllarında durum değişti: yazılım masrafları hızla yükselirken büyümekte olan yazılım endüstrisi, donanım üreticilerinin bilgisayar satışıyla beraber verdikleri "yazılım demetleri", kiraya verilen bilgisayarların kâr getirmeyen yazılım desteğiyle rekabet başlamıştı. Bazı müşterilerin kendi ihtiyaçlarını daha iyi karşılamasıyla "özgür" yazılım masraflarının donanım masraflarıyla bütünleşmesini istemiyordu.
[[Özgür Yazılım Hareketi]]'nin kurucusu]]
1950'lerden 1970'lerin başına kadar bilgisayar kullanıcılarının özgür
yazılımla ilgili ''yazılım hürriyetleri''ne sahip olmaları normaldi.
[[Yazılım]] genellikle fertler arasında paylaşılır, kişilerin yazılım
yaparak donanımlarını daha kullanışlı yapmalarını iyi karşılayan donanım
üretilerinden dağıtılırdı. SHARE gibi kullanıcıların ve satıcıların üye
olduğu kuruluşlarla yazılım değiş dokuşu kolaylaştırmak hedeflenmişti.
1970'lerin ilk yıllarında durum değişti: yazılım masrafları hızla
yükselirken büyümekte olan yazılım endüstrisi, donanım üreticilerinin
bilgisayar satışıyla beraber verdikleri "yazılım demetleri", kiraya
verilen bilgisayarların kâr getirmeyen yazılım desteğiyle rekabet
başlamıştı. Bazı müşterilerin kendi ihtiyaçlarını daha iyi
karşılamasıyla "özgür" yazılım masraflarının donanım masraflarıyla
bütünleşmesini istemiyordu.
 
17 Ocak 1969'da yayınlanan ''Amerika Birleşik Devletleri [[IBM]]'ye karşı'' yazısında hükumet, yazılım demetlerinin rekabet engelleyici olarak sıfatlandırdı.<ref>{{Kitap kaynağı | soyadı = Fisher| ad = Franklin M.| ortak yazarlar = McKie, James W.; Mancke, Richard B. | başlık =IBM and the U.S. Data Processing Industry: An Economic History | yayıncı = Praeger | yıl =1983 | isbn =0-03-063059-2 }}</ref> Bazı yazılım her zaman hürken ancak ödemeyle alınabilen yazılımlar artıyordu. 1970'ler ve 1980'lerde [[yazılım geliştirme|yazılım endüstrisi]], [[Bilgisayar programı|bilgisayar programlarını]] sadece kullanıcıların kodu incelemesi ve değiştirmesini önleyen [[çalıştırılabilir]]ler şeklinde dağıtmaya başlamasıyla teknik tedbirler almaya başladı. 1980'de [[copyright]] kanununun kapsamı bilgisayar programlarını içine aldı.
17 Ocak 1969'da yayınlanan ''Amerika Birleşik Devletleri [[IBM]]'ye
karşı'' yazısında hükumet, yazılım demetlerinin rekabet engelleyici
olarak sıfatlandırdı.<ref>{{Kitap kaynağı | soyadı = Fisher| ad =
Franklin M.| ortak yazarlar = McKie, James W.; Mancke, Richard B. |
başlık =IBM and the U.S. Data Processing Industry: An Economic History |
yayıncı = Praeger | yıl =1983 | isbn =0-03-063059-2 }}</ref> Bazı
yazılım her zaman hürken ancak ödemeyle alınabilen yazılımlar
artıyordu. 1970'ler ve 1980'lerde [[yazılım geliştirme|yazılım
endüstrisi]], [[Bilgisayar programı|bilgisayar programlarını]] sadece
kullanıcıların kodu incelemesi ve değiştirmesini önleyen
[[çalıştırılabilir]]ler şeklinde dağıtmaya başlamasıyla teknik tedbirler
almaya başladı. 1980'de [[copyright]] kanununun kapsamı bilgisayar
programlarını içine aldı.
 
1983'te [[MIT]] [[Yapay Zekâ]] Laboratuvarı'ndaki [[çökertici]] topluluğunun uzun süreli üyesi [[Richard Stallman]], bilgisayar endüstrisi ve kullanıcılarının kültürel değişiminden yıldığını açıklayarak [[GNU]] projesini îlan etti. [[GNU işletim sistemi]] için yazılım geliştirmesine Ocak 1984'te başlandı. Ekim 1985'te de [[Özgür Yazılım Vakfı]] kuruldu. Kendisi hür yazılımı tanımlayarak "[[copyleft]]" kavramını ''yazılım hürriyeti'' garantilemek için çıkardı.
1983'te [[MIT]] [[Yapay Zekâ]] Laboratuvarı'ndaki [[çökertici]]
topluluğunun uzun süreli üyesi [[Richard Stallman]], bilgisayar
endüstrisi ve kullanıcılarının kültürel değişiminden yıldığını
açıklayarak [[GNU]] projesini îlan etti. [[GNU işletim sistemi]] için
yazılım geliştirmesine Ocak 1984'te başlandı. Ekim 1985'te de [[Özgür
Yazılım Vakfı]] kuruldu. Kendisi hür yazılımı tanımlayarak
"[[copyleft]]" kavramını ''yazılım hürriyeti'' garantilemek için
çıkardı.
 
Bazı yazılımdışı endüstriler, kendi araştırma ve geliştirmeleri için özgür yazılım geliştirmeye benzer teknikler kullanmaya başladı. Mesela bilim adamları, daha açık geliştirme süreçleri ararken [[mikroçip]] gibi donanımlar da copyleft lisanslarıyla geliştirilmeye başlandı (OpenCores projesi gibi). [[Creative Commons]] ve [[serbest kültür|serbest kültür hareketi]], özgür yazılım hareketinden çok etkilenmişlerdir.
Bazı yazılımdışı endüstriler, kendi araştırma ve geliştirmeleri için
özgür yazılım geliştirmeye benzer teknikler kullanmaya başladı. Mesela
bilim adamları, daha açık geliştirme süreçleri ararken [[mikroçip]] gibi
donanımlar da copyleft lisanslarıyla geliştirilmeye başlandı (OpenCores
projesi gibi). [[Creative Commons]] ve [[serbest kültür|serbest kültür
hareketi]], özgür yazılım hareketinden çok etkilenmişlerdir.
 
== Barındırdığı özgürlükler ==
[[Özgür Yazılım Vakfı]]'nın ifadesiyle özgür yazılım, belli başlı dört özgürlüğü barındırır:
özgürlüğü barındırır:
 
{| style="background:transparent;" width="100%" border="0"
| style="width:90px" |'''Özgürlük 1'''
| :
| Her türlü amaç için yazılımı çalıştırma özgürlüğü.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/>
Yazılımın Tanımı"/>
|- valign="top"
| '''Özgürlük 2'''
| :
| Yazılımın nasıl çalıştığını inceleme ve kendi gereksinimleri doğrultusunda değiştirme özgürlüğü. Yazılım kaynak koduna erişim bunun için bir ön şarttır.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/>
doğrultusunda değiştirme özgürlüğü. Yazılım kaynak koduna erişim bunun
için bir ön şarttır.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/>
|- valign="top"
| '''Özgürlük 3'''
| :
| Kopyalarını dağıtma ve toplumla paylaşma özgürlüğü.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/><br>
Bir özgür yazılım herkesçe istenilen sayıda makineye kurulabilir, kopyası çıkarılabilir ve istenilen kimselere dağıtılabilir, hatta satılabilir.
Yazılımın Tanımı"/><br>
Bir özgür yazılım herkesçe istenilen sayıda makineye kurulabilir,
kopyası çıkarılabilir ve istenilen kimselere dağıtılabilir, hatta
satılabilir.
|- valign="top"
| '''Özgürlük 4'''
| :
| Yazılımı tüm toplumun yarar sağlayabileceği şekilde geliştirme ve geliştirilmiş haliyle yayınlama özgürlüğü. Yazılım kaynak koduna erişim bunun için de bir ön şarttır.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/>
geliştirilmiş haliyle yayınlama özgürlüğü. Yazılım kaynak koduna erişim
bunun için de bir ön şarttır.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı"/>
|}
 
Bir yazılım, ancak bütün kullanıcıları bu hakların tümüne sahip oldukları zaman özgür bir yazılım olur. Bu özgürlüklere sahip olmak, kimseden izin almamayı ve izin için hiçbir bedel ödememeyi de içerir.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı">{{web kaynağı
oldukları zaman özgür bir yazılım olur. Bu özgürlüklere sahip olmak,
kimseden izin almamayı ve izin için hiçbir bedel ödememeyi de
içerir.<ref name="Özgür Yazılımın Tanımı">{{web kaynağı
| url = http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.tr.html
| yazar =
}}</ref>
 
Genel kanının aksine özgür bir yazılım, ücretsiz dağıtılabileceği gibi ücretli de dağıtılabilir. Bu nedenle ticari yazılım olarak satılmasına engel yoktur.
ücretli de dağıtılabilir. Bu nedenle ticari yazılım olarak satılmasına
engel yoktur.
 
Özgür yazılım, çoğu zaman [[açık kaynak]] kodlu yazılım kavramı
(''{{lang|en|open source}}'') ile karıştırılmaktadır. Bütün özgür
yazılımlar açık kaynak kodludur ancak bütün açık kaynak kodlu yazılımlar
özgür yazılım olmayabilir.
 
Özgür yazılım, çoğu zaman [[açık kaynak]] kodlu yazılım kavramı (''{{lang|en|open source}}'') ile karıştırılmaktadır. Bütün özgür yazılımlar açık kaynak kodludur ancak bütün açık kaynak kodlu yazılımlar özgür yazılım olmayabilir.
Özgür yazılımlar açık kaynak kodlu yapıları sayesinde, bünyesinde
zararlı bir amaç barındıran (gizli verileri çalma gibi) kodlara sahip
olup olmadığı, programlama bilen herkes tarafından denetlenebilir.
Güvenli yapısı sayesinde Dünya'da pek çok ülkede askeri kuruluş,
[[Linux]] işletim sistemi tercih edilmektedir.<ref>{{web kaynağı
| url =
http://www.tankado.com/ordunuz-hala-annenizin-iletim-sistemini-mi-kullanyyor
 
Özgür yazılımlar açık kaynak kodlu yapıları sayesinde, bünyesinde zararlı bir amaç barındıran (gizli verileri çalma gibi) kodlara sahip olup olmadığı, programlama bilen herkes tarafından denetlenebilir. Güvenli yapısı sayesinde Dünya'da pek çok ülkede askeri kuruluş, [[Linux]] işletim sistemi tercih edilmektedir.<ref>{{web kaynağı
| url = http://www.tankado.com/ordunuz-hala-annenizin-iletim-sistemini-mi-kullanyyor
| yazar = Görkem Çetin / Ali Işıngör
| başlık = Ordunuz hâlâ annenizin iletim sistemini mi kullanıyor?
}}</ref>
 
Bazı özgür yazılım lisansları (örneğin [[GNU Genel Kamu Lisansı|GNU GPL]]), yazılım kodlarının gelecekte de özgürlüğünü sürdürmesini garanti altına alırken bazı özgür yazılım lisansları bunu garanti altına almamaktadır.
GPL]]), yazılım kodlarının gelecekte de özgürlüğünü sürdürmesini garanti
altına alırken bazı özgür yazılım lisansları bunu garanti altına
almamaktadır. Yazılım kodlarının gelecekte de özgürlüğünü sürdürmesini
altına alan özgür yazılım lisanslarına "Copyleft" denilir.
 
== Bazı özgür yazılım lisansları ==
Özgür Yazılım Vakfı tarafından özgür kabul edilen lisanslar ile özgür kabul edilmeyen lisanslar GNU'nun [http://www.gnu.org/licenses/license-list.html Licenses] sayfasında listelenmektedir.
kabul edilmeyen lisanslar GNU'nun
[http://www.gnu.org/licenses/license-list.html Licenses] sayfasında
listelenmektedir.
 
En yaygın kullanılan özgür yazılım lisanslarının başında [[GNU GPL]] lisansı gelmektedir. Aşağıdaki belli başlı bazı özgür yazılım lisansları listelenmiştir.
lisansı gelmektedir. Aşağıdaki belli başlı bazı özgür yazılım lisansları
listelenmiştir.
 
* [[GNU Genel Kamu Lisansı]] (GPL)
== Dış bağlantılar ==
* [http://www.fsf.org Özgür Yazılım Vakfı] {{İng.}}
* [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.tr.html Özgür yazılımın tanımı - felsefesi]
* [http://www.gnu.org/licenses/license-list.html GNU'nun web sitesinde sürekli güncellenen lisans bölümü] {{İng.}}
felsefesi]
* [http://www.gnu.org/licensesphilosophy/license-listcategories.tr.html GNU'nunLisanslarına webgöre sitesindeyazılım kategorileri]
* [http://www.rtuk.org.tr/upload/UT/32.pdf Kamuda özgür yazılım kullanımı]
sürekli güncellenen lisans bölümü] {{İng.}}
* [http://www.gnucagataycebi.orgcom/philosophyfree_articles/categories.trfreedom/eula_facts.html LisanslarınaMicrosoft EULA üzerine bir inceleme] göre(Çağatay Çebi)
* [http://seminer.linux.org.tr/wp-content/uploads/ozguryazilimlisanslari.pdf Özgür Yazılım seminer notları] (Doruk Fişek)
yazılım kategorileri]
* [http://www.sendika.org/2013/11/ozgur-yazilim-simdi-neden-daha-onemli-richard-stallman-1/ Özgür Yazılım Şimdi Neden Daha Önemli] (Richard Stallman)
* [http://www.rtuk.org.tr/upload/UT/32.pdf Kamuda özgür yazılım
* [http://ozgurlisanslar.org.tr/ Özgürlisanslar.org.tr] (Özgür lisansların Türkçe çevirileri)
kullanımı]
* [https://blog.piesso.com/ozgur-yazilim-lisanslari Özgür Yazılım Lisansları] (blog.piesso.com)
* [http://www.cagataycebi.com/free_articles/freedom/eula_facts.html
* [http://en.wikibooks.org/wiki/FOSS_Licensing/How_to_Make_the_Source_Free_or_Open Yazılım lisansları hakkında bir karşılaştırma tablosu] {{İng.}}
Microsoft EULA üzerine bir inceleme] (Çağatay Çebi)
*
[http://seminer.linux.org.tr/wp-content/uploads/ozguryazilimlisanslari.pdf
Özgür Yazılım seminer notları] (Doruk Fişek)
*
[http://www.sendika.org/2013/11/ozgur-yazilim-simdi-neden-daha-onemli-richard-stallman-1/
Özgür Yazılım Şimdi Neden Daha Önemli] (Richard Stallman)
* [http://ozgurlisanslar.org.tr/ Özgürlisanslar.org.tr] (Özgür
lisansların Türkçe çevirileri)
* [https://blog.piesso.com/ozgur-yazilim-lisanslari Özgür Yazılım
Lisansları] (blog.piesso.com)
*
[http://en.wikibooks.org/wiki/FOSS_Licensing/How_to_Make_the_Source_Free_or_Open
Yazılım lisansları hakkında bir karşılaştırma tablosu] {{İng.}}
 
{{FOSS}}