Hadeyen: Revizyonlar arasındaki fark

Bilgiler güncellenip genişletildi.
(Bilgiler güncellenip genişletildi.)
'''Hadeyan''', yeryüzünün oluşum sürecindeki ilk jeolojik zamandır. Yaklaşık 4.567 milyon yıl önce yeryüzünün oluşumuyla başlayıp, farklı görüşler ileri sürülmekle birlikte [[Uluslararası Stratigrafi Komisyonu]] tarafından 4.000 milyon yıl önce sona erdiği kabul edilir. Yeryüzünün yeni yeni oluşmaya başladığı bu dönemde gezegen yüksek volkanizma nedeniyle çok sıcaktır ve yüzey kısmen eriyik durumdadır. Ayrıca diğer gök nesneleriyle çarpışmalar devam etmektedir. '''Hadeyan'''dan sonra [[Kambriyen öncesi]] zamanın ikinci dönemi olan [[Arkeyan]] başlar.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hadean</ref>
'''Hadeyan''', [[Arkeyan]] döneminden önceki jeolojik dönemdir. Bu dönem Dünya'nın oluşumunda, yaklaşık günümüzden 4.6 milyar öncesinde başlayıp yaklaşık olarak 3.8 milyar yıl öncesinde bitti. (Değişik kaynaklarda bitiş tarihi ile ilgili farklı görüşler ileri sürülmektedir.)
 
== Etimoloji ==
'''Hadeyan''' ismiterimi, Yunancaölüleri "görünmez"egemenliği veyaaltında "[[Cehennem]]"bulunduran anlamınaeski gelenYunan [[Hades|Hades']]tenyeraltı tanrısı Hades’ten gelmektedir. veYeryüzünün ölülero ülkesizamanki veyacehennemvari Dünya'nınkoşulları ogözetilerek zamanlardakibu şartlarınıad ifade etmektedirverilmiştir. [[Jeolog]] [[Preston Cloud]] bu terimi bilinen en yaşlı kayalardan önceki dönemi tanımlamak için 1972'de türetti. Daha sonra [[W. B. Harland]] ise aynı dönem için "Latince “eski, antik” gibi anlamlara gelen ''priscus''Priscoan periodsözcüğünden '''" (Priscoan dönemi)Dönem''' terimini türetti. Bu dönem için eski eserlerde "''Arkeyan öncesi'' anlamına gelen '''Pre-arkeyan"Arkean''', 19.cu ve 20. yüzyılda ise "[[Azoic]]" (''içinde yaşam olmayan'' anlamına gelmektedir)gelen '''Azoic''' terimi sıklıkla kullanılmaktaydı.
 
== KaynakAlt Dönemler ==
Hadeyan dönemin resmi bir alt dönemi yoktur. Ancak Ay için kullanılan jeolojik zaman cetvelindeki bazı dönemler, Hadeyandaki aynı zaman dilimlerini karşılamak için gayri resmi olarak kullanılmaktadır. Bu dönemler şunlardır: 
* [[:en:Hadean]]
* '''Pre-Nectarian Dönem:''' 4.533 milyon yıl önce Ay’ın oluşmasıyla başlayıp, 3.920 milyon yıl önce [[Mare Nectaris]]’in oluşmasıyla son bulur.
* '''Nectarian Dönem:''' 3.920 milyon yıl önce [[Mare Nectaris]]’in oluşmasıyla başlayıp, 3.850 milyon yıl önce sona ermiştir.
Yakın geçmişte Hadeyan öncesi dönem için ''Chaotian'' ve ''Prenephelean'' adlı dönemlerinin eklenmesi ve Hadeyan dönemin ''Paleohadeyan'' (4.567 - 4.300 myö), ''Mezohadeyan'' (4.300 - 4.100 myö) ve ''Neohadeyan'' (4.100 - 4.000 myö) olarak üçe bölünmesi önerilmiştir. Öneriye göre:
* '''Prenephelean Dönem:''' [[Big Bang]] ile başlar ve [[Güneş Sistemi]]’nin oluşmasıyla son bulur. Dünya’nın oluşumundan önceki dönemi kapsar. ''Eoprenephelean'' ve ''Neoprenephelean'' olmak üzere ikiye ayrılır.<ref>http://andys.wikia.com/wiki/Prenephelean_Eon</ref>
* '''Chaotian Dönem:''' Dünya’nın bir gezegen olarak belirmesiyle başlayıp, Ay'ı oluşturan çarpışmayla son bulur. ''Eochaotian'' ve ''Neochaotian'' olmak üzere ikiye ayrılır.<ref>http://andys.wikia.com/wiki/Chaotian_Eon</ref>
 
* '''Paleohadeyan Dönem:''' İlk dönem Hadeyan. 4.567 milyon yıl önce başlayıp, 4.300 milyon yıl önce son bulmuştur. Kendi içinde ''Hephaestean'' ve ''Jacobian'' olmak üzere ikiye ayrılır.
{{jeolojik devirler}}
* '''Mezohadeyan Dönem:''' İkinci dönem Hadeyan. 4.300 milyon yıl önce başlayıp, 4.100 milyon yıl önce sona ermiştir. Kendi içinde ''Canadian'' ve ''Procrustean'' olmak üzere ikiye ayrılır.
* '''Neohadeyan Dönem:''' Son dönem Hadeyan. 4.100 milyon yıl önce başlayıp, 4.000 (bazı yerlerde 3.900) milyon yıl önce sona ermiştir. Kendi içinde ''Acastan'' ve ''Promethean'' olmak üzere ikiye ayrılır.
Bu öneriler henüz resmi bir nitelik taşımamaktadır. [[Uluslararası Stratigrafi Komisyonu]] tarafından da onaylanmış değildir.<ref>http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale</ref>
 
== Hadeyan Döneminde Kayaçlar ==
20. yüzyılın sonlarına doğru jeologlar Batı Grönland, Kuzeybatı Kanada ve Batı Avustralya’da Hadeyan döneminden kalma bazı kayaçlar belirledi.
 
Bugün bilinen en eski zirkonyum kristali 4,4 milyar yıl önceyle tarihlenmektedir. 
 
== Atmosfer ve Okyanuslar ==
[[File:Volcano q.jpg|thumb|192x192px|Yeni oluşan Dünya'da sıcaklıklar, aşırı volkanizma ve gök nesneleriyle olan çarpışmalar nedeniyle çok yüksekti.]]
Hadeyan dönemde atmosferin nasıl bir içeriğe sahip olduğu henüz büyük bir belirsizlik içinde olsa da, bazı jeologlar büyük miktarda [[azot]] içerdiğini düşünmektedir. Bazıları ise volkanik aktiviteler nedeniyle yüksek oranda [[karbon dioksit]] ve su buharı içerdiğine inanmaktadır.<ref>http://paleobiology.si.edu/geotime/main/hadean3.html</ref>
 
Ancak Dünya, oluşum evresinde hem yüksek sıcaklığı hem de yeterli büyüklüğe ulaşamamış olması nedeniyle, atmosferinde su bulundurması olası değildi. Bu konuda değişik teoriler olsa da bu teorilerin pek çoğu, Dünya'ya suyun uzaydan geldiği yönündedir.
 
Bilim adamlarına göre, gerek asteroit bandında yer alan asteroit ve kuyruklu yıldızlar gerekse de [[Kuiper kuşağı]] ve [[Oort bulutu]]<nowiki/>nda yer alan kuyruklu yıldızlar Dünya'da suyun oluşumunu sağladı. Teorilerdeki değişiklik ise suyun nereden geldiğinden ziyade hangisinin en çok katkıyı yaptığı yönündedir.<ref>http://www.yaklasansaat.com/dunyamiz/hayatioz_su/yeni-teori-dunya-su.asp</ref>
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[Geç Dönem Ağır Bombardıman]]
* [[Kambriyen öncesi|Kambriyen Öncesi]]
 
== Kaynak ==
<references />{{jeolojik devirler}}
{{arkeoloji-taslak}}