"Yahudi tarihi" sayfasının sürümleri arasındaki fark

değişiklik özeti yok
'''Yahudi tarihi''', [[Yahudi]] halkının, inancının ve kültürünün tarihidir. Yahudi tarihi yaklaşık altı bin yıllık bir süreyi ve yüzlerce farklı topluluğu kapsadığından, burada ancak genel bir şekilde ele alınabilmektedir. Aşağıda sıralanan ana maddelerde ve bu maddede belirtilen her ülkedeki Yahudi topluluklarının ayrı tarihlerine ek bilgiye ulaşılabilir.
 
== Antik Çağlarda Yahudi tarihi (M.Ö. 37 yılına kadar) ==
{{portal|Yahudilik}}
=== İsrailoğulları ===
Geleneksel olarak, dünyanın her yerindeki Yahudiler büyük ölçüde İsrail diyarına yerleşmiş olan kadim [[İsrailoğulları]]nın soyundan geldiklerine inanır. İsrailoğulları ise, ortak soylarını hepsi de [[Hud]]'un kanından olan [[İbraniler]] [[İshak]] ve [[Yakub]] üzerinden biblik ataları [[İbrahim]]'e kadar izlerlerdi. Yahudi geleneğinde, İsrailoğullarının Yakub'un Mısır'a yerleşen on iki oğlunun (bunlardan birinin adı da Yehuda'dır) torunları olduklarına inanılır. Mısır'da, torunları genellikle [[II. Ramses]] olduğu belirtilen, Mısır [[firavun]]u tarafından [[köle]] edilmiştir. Yahudi geleneğine göre, İsrailoğulları [[Musa]] peygamberin önderliğinde Mısır'dan Kenaan'a göç etmişlerdir ([[Çıkış]]). Bu olay, İsrailoğullarının her biri Yakub'un oğullarından birinin ismini alan on iki kabileye bölünmüş bir halk haline gelişinin başlangıcına da işaret eder.
[[Dosya:1759 map Holy Land and 12 Tribes.jpg|thumb|250px|left|[[İsrail Diyarı]]'nın kabileler arasında bölünüşünü gösteren 1759 tarihli harita.]]
Yahudi geleneği ve [[Tora|Kutsal Kitap]] (ilk kitabı [[Tekvin]]'den son kitabı olan [[Malaki kitabı|Malaki]]'ye kadar), İsrailoğullarının kırk bir yıl boyunca çölde dolaştıktan sonra Kenaan ülkesini [[Yeşu]]'nun yönetiminde fethettiklerini, ele geçirdikleri toprakları da on iki kabile arasında üleştirdiklerini anlatır. On iki kabile, bir süre Hakimler olarak bilinen bir dizi hükümdar tarafından yönetilmiştir. Bunun ardından, [[Saul]]'un hakimiyeti altında bir İsrailoğlu monarşisi kurulmuş ve [[Kral Davud]] ve [[Kral Süleyman|Süleyman]] hakimiyetinde devam etmiştir. Kral Davud (önce bir Kenaan daha sonra da [[Yevus]] şehri olan) [[Kudüs]]'ü fethederek başkenti yapmıştır. Süleyman'ın hükümdarlığının ardından, ülke on kabileden oluşan İsrail (kuzeyde) ve [[Yehuda Kabilesi|Yehuda]] ve [[Benyamin Kabilesi|Benyamin]] (güneyde) kabilelerinden oluşan Yehuda olmak üzere iki krallığa bölünmüştür. İsrail, M.Ö. 8. yüzyılda [[Asur]] hükümdarı [[V. Salmanasar]] tarafından fethedilmiştir. Kimi zaman [[İsrail'in On Kayıp Kabilesi]] olarak da adlandırılan bu on kabileye dair genel kabul görmüş bir tarihi kayıt bulunmamaktadır.
[[Dosya:Jerusalem Ugglan 1.jpg|250px|thumb|right| [[Süleyman Mabedi]]'nin Kutsal Kitaplardaki tasvirlere dayanılarak hazırlanan çizimi.]]
 
 
=== Sürgün sonrası dönem ===
 
İkinci [[Süleyman Mabedi|Tapınak]]'ın inşası, Perslerin onayı ile Yahudiliğin son üç peygamberi [[Hagay]], [[Zekeriya]] ve [[Malaki]]'nin liderliğinde tamamlanmıştır. Son üç peygamberin ölümünden sonra, halen Pers hakimiyeti altında olan Yahudi halkının liderliği de birbirini izleyen beş kuşak ''zugot'' (çift) lidere geçmiştir. Yahudiler ilk olarak Perslerin ardından da [[Yunanlılar]]ın hakimiyeti altında refah dönemleri yaşamışlardır. Bunun sonucunda, [[Ferisiler]] ve [[Sadukiler]] ortaya çıkmıştır. Hem Pers hem de Yunan hakimiyeti altında, Yehuda'da Yehud [[sikke]]leri adı ile Yahudi sikkeleri de basılmıştır.
 
 
==== Haşmonayim Krallığı ====
[[Dosya:John Hyrcanus.jpg|175px|thumb|[[Yuhanna Hirkanus]] (M.Ö. 134 – M.Ö. 104) adına basılan sikkeler.]]
{{ana|Haşmonayim Krallığı}}
 
Persler, Büyük İskender tarafından mağlup edilmişlerdir. İskender'in ölümünden sonra, kurduğu imparatorluğun generalleri arasında paylaşılması ile [[Selevkos İmparatorluğu]] kurulmuştur. Helenleşmiş Yahudiler ile dindar Yahudiler arasındaki ilişkilerin kötüye gitmesi üzerine Selevkos İmparatoru [[IV. Antiokhos Epiphanes]] belirli Yahudi dinsel tören ve geleneklerini yasaklayan buyruklar vermiştir. Bunun sonucunda, ortodoks Yahudiler, ([[Makkabiler]] olarak da bilinen) Haşmonayim ailesinin liderliğinde ayaklanmıştır. Ayaklanma sonucunda ortaya çıkan bağımsız Yahudi krallığı olan Haşmonayim Hanedanı M.Ö. 165 yılından M.Ö. 63 yılına kadar varlığını sürdürmüştür. Haşmonayim Hanedanı, [[Salome Alexandra]]'nın oğulları [[II. Hurkanus]] ve [[II. Aristobulus]] arasındaki iç savaş yüzünden parçalanmıştır. Bir hükümdar yerine [[teokrasi|teokratik]] ruhban sınıfı tarafından yönetilmek isteyen halktan, [[Romalı]] yetkililere bu yönde talepler gelmişti. Bunu çok geçmeden [[Pompey]]'in önderliğinde toprakların fethi ve ilhakı izlemiştir.
 
== Roma yönetimi (M.Ö. 63 – M.S.MS 400 arası) ==
[[Dosya:Sack of jerusalem.JPG|250px|thumb|right|[[Roma]]'daki [[Titus Takı]]'nın iç duvarında resmedilen İkinci Tapınak'ın yağmalanması.]]
[[Roma İmparatorluğu|Roma]] hakimiyeti altındaki Yehuda başlangıçta ilk olarak Haşmonayimlerin ardından da [[Hirodes|Herod]] Hanedanı'nın yönetiminde bağımsız bir Yahudi krallığıydı, ancak güçleri zamanla azalarak doğrudan Roma yönetimi altına girmiş ve Yahudiye Eyaleti olarak yeniden isimlendirilmiştir. İmparatorluk, Yahudi tebaasına karşı sıklıkla vurdumduymaz ve gaddar bir tutum takınmıştır. Milattan sonra 66 yılında, Yahudiler Yehuda'nın Romalı yöneticilerine karşı bir ayaklanma başlattılar. Ayaklanma, daha sonra Roma imparatorları olacak olan [[Vespasian]] ve [[Titus]] tarafından bastırılmıştır. Milattan sonra 70 yılındaki Kudüs Kuşatması'nda, Kudüs Tapınağı'nın büyük kısmını yıkan Romalılar kimi anlatımlara göre, [[Menora]] gibi, tapınağın kutsal eşyalarının bir kısmını da yağmalamışlardır. [[Julius Severus]]'un [[Bar Kohba ayaklanması]]nı bastırırken Yehuda'yı harabeye çevirdiği ikinci yüzyıla kadar önemli sayıda Yahudi topraklarında yaşamayı sürdürmüştür. Ayaklanmanın bastırılması sırasında, 985 köy haritadan silinirken Yehuda'nın merkezinde yaşayan Yahudi nüfusun büyük bölümü de yok edilmiş, öldürülmüş, köle edilerek satılmüş veya kaçmaya zorlanmıştır. Kudüs'e girmekten men edilen Yahudi nüfusun yeni merkezi [[Celile]] olmuştur.
Bar Kohba ayaklanmasının başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen, önemli sayıda Yahudi İsrail diyarında hayatını sürdürmüştür. Burada kalan Yahudiler, İsrail Diyarı'nı birbiri ardına işgal eden güçlere karşı çeşitli deneyimler ve silahlı çatışmalar yaşamışlardır. Yahudiliğin en ünlü ve önemli metinlerinden bazıları bu dönemde İsrail şehirlerinde kaleme alınmıştır. [[Kudüs Talmudu]], Mişna'nın tamamlanması ve ''[[nikkud]]'' sistemi bunlara verilebilecek örneklerden birkaçıdır.
 
Bu dönemde, Yahudi sözlü yasasını düzenleyen ve tartışan hahamlar ''tannaim'' ve ''amoraim'' halen faaliyetlerini sürdürüyordu. ''[[Tannaim]]'''in aldığı kararlar, Mişna, [[Berayta]], [[Tosefta]] ve çeşitli [[Midraş]] derlemelerinde bulunmaktadır. Mişna, M.S.MS 200'ün hemen başlarında, muhtemelen Judah haNasi tarafından tamamlanmıştır. ''Amoraim'' tarafından Mişna üzerine yapılan yorumlar ise, muhtemelen [[Tiberya]]'da, M.S.MS 400 civarında Kudüs Talmudu'nda derlenmiştir.
 
Milattan sonra 351 yılında, [[Suffurriye]]'deki Yahudi halk, [[Patricius]] önderliğinde, [[Konstantius Gallus]] yönetimine karşı ayaklandı. Ayaklanma, sonunda [[Ursinius]] tarafından bastırılmıştır. Geneleğe göre, M.S.MS 359 yılında, [[II. Hillel]] [[güneş yılı]]nı temel alan [[İbrani takvimi]]ni oluşturmuştur. O zamana kadar, [[İsrail Diyarı]] dışında yaşayan tüm Yahudi topluluğu, [[Sanhedrin]] tarafından tasdik edilen takvimi kullanıyordu; Bu, [[Yahudi bayramları]]nın belirlenmesi için gerekliydi. Öte yandan, bu takvimi kullananların ve kararları uzaktaki topluluklara ulaştıran ulakların hayatı tehlikedeydi. Dini baskıların süremesi, Hillel'in her zaman için kullanılabilecek, resmi bir takvim sağlama kararlılığını da artırmıştı.
 
Son pagan Roma İmparatoru [[II. Julianus]] Yahudilerin "senelerce yeniden imarını özlemle beklediğiniz kutsal Kudüs'e" dönmesine ve Tapınak'ı yeniden inşa etmesine izin verdi. Ne var ki, Julianus 26 Haziran 363 tarihinde [[Sasani İmparatorluğu]]'na karşı yürüttüğü başarısızlıkla sonuçlanan seferde öldürülmüş ve Tapınak yeniden inşa edilememiştir.
* [https://sites.google.com/site/iggydarsa/ Laik gözle Yahudi tarihi]
 
{{DEFAULTSORT[[Kategori:Yahudi Tarihi}}tarihi| ]]
[[Kategori:Yahudi tarihi]]
 
{{Link KM|sv}}
 
[[als:Geschichte der Juden]]
[[bn:ইহুদি ধর্মের ইতিহাস]]
258.828

değişiklik