"Che Guevara" sayfasının sürümleri arasındaki fark

Yeni eklemeler, resimlerde düzeltmeler.
k (Kibele, Ernesto Guevara sayfasını Ernesto Che Guevara sayfasına yönlendirme üzerinden taşıdı: tartışılmadan değiştirilen isim geri)
(Yeni eklemeler, resimlerde düzeltmeler.)
| isim = Ernesto "Che" Guevara
| resim = CheHigh.jpg
| resim_boyutu = 200px250px
| başlık = <nowiki>"</nowiki>''[[Guerrillero Heroico]]''<nowiki>"</nowiki><br /><small>Guevara'nın [[5 Mart]] [[1960]] tarihinde [[La Coubre Patlaması]] kurbanları için yapılan anma töreninde [[Alberto Korda]] tarafından çekilen ünlü portresi. Dünya üzerindeki en meşhur fotoğraf olduğu düşünülmektedir.</small>
| doğum_tarihi = {{doğum tarihi|1928|6|14}}
| ölüm_tarihi = {{ölüm tarihi ve yaşı|1967|10|9|1928|6|14}}
| ölüm_yeri = [[La Higuera]], [[Bolivya]]
| çocuklarıölüm_sebebi = [[Yerinde = infaz]]
| yattığı_yer = [[Che Guevara Mozolesi]]<br>[[Santa Clara, Küba]]
| diğer_isimleri =
| eğitim = [[Tıp]]
| meslek = [[Doktor]],[[yazar]], [[diplomat]], [[gerilla]], [[devrimci]]
| organizasyon = [[26 Temmuz Hareketi]]<br>Küba Sosyalist Devrimi Birleşik Partisi<ref>Partido Unido de la Revolución Socialista de Cuba, aka PURSC.</ref><br>Bolviya Ulusal Kurtuluş Ordusu
| din = [[Ateist]] ([[Marksist hümanizm]])<ref name = "Löwy">[http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article1144 The Spark That Does Not Die] by [[Michael Löwy]], ''International Viewpoint'', July 1997</ref><ref>[[#refMcLaren2000|McLaren 2000]], p. 78.</ref><ref>''Embodiment and Agency'', by Sue Campbell & Letitia Meynell, Penn State Press, 2009, ISBN 0-271-03522-6, p. 243</ref>
| ebeveynler = Ernesto Guevara Lynch<ref name=EB>{{cite web|last=Unknown|first=Autor|title=Guevara, Che|url=http://members.eb.com/bol/topic?eu=39170&sctn=1|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=30 September 2001}}</ref><br>Celia de la Serna y Llosa<ref name=EB />
| eş = Hilda Gadea (1955–1959)<br>Aleida March (1959–1967)
| çocukları = Hilda (1956–1995)<br>Aleida (d. 1960)<br>Camilo (d. 1962)<br>Celia (d. 1963)<br>Ernesto (d. 1965)
| imza = CheGuevaraSignature.svg
| website =
 
== Aile geçmişi ve gençliği ==
[[Dosya:Chechicoburro.jpg|left|framedthumb|Guevara 3 yaşında]]
[[Dosya:Che Guevara - Familia.jpg|thumb|250pxleft|Fotoğraftakiler [[Aleida March]], Camilo (h), Hilda (h), Che ile Celia (h) Aleida'nın dostlarıyla(h), 1963.]]
Ernesto Guevara, [[İspanya|İspanyol]] ve [[İrlanda]] asıllı bir ailenin beş çocuğunun en büyüğü olarak [[Arjantin]]’in [[Rosario]] şehrinde dünyaya gelmiştir. Annesinin ve babasının soyu [[Bask]]lara dayanır. {{cref|Bask}} [[Medya:Ernesto Guevara Acta de Nacimiento.jpg|Doğum belgesinde]] doğum tarihi olarak [[14 Haziran]] [[1928]] görünmesine karşılık bazı kaynaklarda aynı yılın [[14 Mayıs]] günü doğduğu belirtilmektedir.<ref>Anderson, Jon Lee. ''Che Guevara: A Revolutionary Life'', New York: 1997, Grove Press, s. 3.</ref>
Guevara'nın atalarından Patrick Lynch [[1715]] yılında [[İrlanda]]’da [[Galway]]’de doğmuş, [[İrlanda]]’yı terk edip [[İspanya]]’nın [[Bilbao]] şehrine, oradan da [[Arjantin]]’e gitmiştir. Guevara'nın büyük büyükbabası Francisco Lynch [[1817]]’de büyükannesi Ana Lynch [[1868]]’de doğmuştur. {{cref|Galway}} Ana Lynch’in oğlu ve Che'nin babası Ernesto Guevara Lynch [[1900]]’de doğmuştur. Guevara Lynch [[1927]]’de Celia de la Serna y Llosa ile evlenmiş ve üç erkek, iki kız çocukları olmuştur.
Guevara, tıp öğrenimi için 1948’de [[Buenos Aires Üniversitesi]]’ne girdi. Kesintili öğrenim hayatını, Mart 1953’te tıp öğrenimini bitirip aynı yılın 12 Haziran’ında diplomasını alarak noktaladı. {{cref|Diploma}} Uzman hekimlik yapabilmek için gerekli klinik eğitimi tamamlayıp tamamlamadığı açık değildir. Eğer bu klinik eğitimi tamamlamadıysa “doctor en medicina” (''tıp doktoru'') değil de “médico” (''pratisyen hekim'') olmuş olabilir.
 
[[Dosya:Chechicoburro.jpg|left|framed|Guevara 3 yaşında]]
[[Dosya:Casa Che Guevara 3.jpg|right|180px|thumb|Ernesto "Che" Guevara’nın Rosario’da doğduğu yer]]
Guevara öğrenciliği boyunca [[Latin Amerika]]’da uzun yolculuklara çıktı. [[1951]] yılında eski arkadaşı [[biyokimya]]ger [[Alberto Granado]], yıllardır konuştukları [[Güney Amerika]] seyahati için tıp eğitimine bir yıl ara vermesini önerdi. Kısa süre sonra, ‘’La Poderosa II’’ (Güçlü II) adını verdikleri 500 cc.lik 1939 model Norton marka motosikletle [[Alta Gracia]]’dan yola çıktılar. [[Peru]]’da [[Amazon Nehri]] kıyısındaki San Pablo cüzzam kolonisinde gönüllü olarak birkaç hafta geçirmeyi düşünüyorlardı. Guevara'nın bu yolculuğu anlattığı seyahat notları “Notas de viaje’’ 2004 yılında “[[Diarios de motocicleta]]” (Motosiklet Günlükleri) adıyla sinemaya uyarlanmıştır.
 
== Guatemala ==
[[Dosya:CheG1951.jpg|thumb|uprightleft|200px|Che Guevara 22 yaşında iken, yıl 1951.]]
[[Dosya:Raulche2.jpg|thumb|260px|[[Raul Castro]] ve Ernesto Guevara 1958]]
 
Guevara, [[7 Temmuz]] [[1953]]’te, [[Bolivya]], [[Peru]], [[Ekvador]], [[Panama]], [[Kosta Rika]], [[Nikaragua]], [[Honduras]], ve [[El Salvador]]’dan geçip Aralık ayının son günlerinde [[Guatemala]]’ya vardı. O sıralarda [[Popülizm|popülist]] bir hükümetin başındaki Başkan [[Jacobo Arbenz Guzmán]] özellikle [[toprak reformu]] ve diğer değişikliklerle bir [[Toplumsal Devrim|toplumsal devrim]] yapmaya çalışıyordu. Beatriz halasına yazdığı mektupta Guatemala’ya bir süre yerleşmesinin sebebini şöyle açıklıyordu: "Guatemala’da gerçek bir devrimci olabilmek için gerekli ne varsa yapacağım ve kendimi mükemmelleştireceğim." <ref>Guevara Lynch, Ernesto. ''Aquí va un soldado de América''. Barcelona: Plaza y Janés Editores, S.A., 2000, s. 26. "En Guatemala me perfeccionaré y lograré lo que me falta para ser un revolucionario auténtico." 10 Aralık 1953’te Kosta Rika’dan yazılan bu mektup önemlidir, çünkü Guatemala’daki ABD destekli darbeye tanık olması nedeniyle devrimci olmaya karar verdiğini söyleyen birçok yazarın aksine bir devrimci olmaya karar verdiğinin ve bu nedenle oraya gittiğinin kanıtıdır.</ref>
 
Jon Anderson’a göre Guevara’nın Guatemala’daki ana siyasî bağlantısı Perulu sosyalist Hilda Gadea’ydı. ‘’American Popular Revolutionary Alliance’’ (APRA) (Amerikan Popüler Devrimciler İttifakı. Lideri [[Víctor Raúl Haya de la Torre]] olan siyasî bir oluşum.) üyesi olan Gadea, Arbenz hükümetindeki birçok üst düzey politikacıyı Guevara’yla tanıştırdı. Daha önce Kosta Rika’da tanıştığı ve [[Fidel Castro]] ile bağlantılı bir grup Kübalı sürgünle de bağlantı kurdu. Bu sürgünlerin arasında [[Küba]]’nın Oriente eyaletindeki [[Bayamo]]’da bulunan ‘’Carlos Manuel de Céspedes’’ barakalarına yapılan saldırıyla bağlantısı olan Antonio ‘’Nico’’ López de vardı.<ref>Radio Cadena Agramonte, "Ataque al cuartel del Bayamo" [http://www.cadenagramonte.cubaweb.cu/historia/cuartel_bayamo.asp Çevrimiçi], [[25 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref>. Lopez [[Granma (yat)|Granma]] Küba’ya çıktıktan kısa süre sonra ‘’Ojo del Toro’’ köprüsünde hayatını kaybedecekti.<ref>Granma.cu, "Walking towards sunrise" [http://www.granma.cu/ingles/noviem4/48bermudez-i.html Çevrimiçi], [[25 Şubat]][[2006]]'da erişildi.</ref> [[Siyah İsa]] ile ilgili dinî eşyaların satışında bu ‘’moncadista’’lara katılan Guevara aynı zamanda [[Venezuela]]lı iki [[sıtma]] uzmanına da yardımcı olmuştur. Bu sıralarda, Arjantinlilere özgü, “hey”, “dostum”, “birader” anlamına gelen “che” ünlemini çok sık kullanması nedeniyle ünlü “Che” takma adını kullanmaya başlamıştır ({{IPA|/tʃe/}} olarak telaffuz edilir). Yalnızca [[Arjantin]], [[Paraguay]] ve [[Uruguay]] ile [[Brezilya]]’nın güneyinde kullanılan bu sözcük, kullananın [[Rio de la Plata bölgesi]]nden geldiğini gösterir.
 
Ekonomik durumu genellikle pek iyi değildi ve Hilda’nın ziynet eşyalarını rehine vermek zorunda kalmıştı. [[15 Mayıs]] [[1954]]’te [[Komünizm|Komünist]] [[Çekoslovakya]]’dan Arbenz hükümetine destek olarak gönderilen yüksek kalitede Skoda piyade ve hafif topçu silahları [[İsveç]] gemisi ’’[[Alfhem]]’’ ile [[Puerto Barrios]]’a ulaştı. Bu silahların miktarı CIA tarafından 2.000 ton <ref>U.S. Department of State, "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". [http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/ike/guat/20179.htm Çevrimiçi], [[4 Mart]] [[2006]]'da erişildi.</ref> ve ilginç bir şekilde John Lee Anderson tarafından da 2 ton olarak tahmin edilmektedir.<ref>Anderson, Jon Lee. ''Che Guevara: A Revolutionary Life'', New York: 1997, Grove Press, s. 144</ref> (Anderson'ın tahmin ettiği miktarın yazım hatası olduğu sanılmaktadır çünkü bu rakamdan bahseden güvenilir kayıt sayısı çok azdır.) Guevara yeni bir vize almak üzere kısa süre için El Salvador’a geçti ve Guatemala’ya geri döndü.[[Dosya:Raulche2.jpg|thumb|260px|[[Raul Castro]] ve Ernesto Guevara 1958]]
Bu sırada CIA tarafından desteklenen [[Carlos Castillo Armas]] liderliğindeki darbe başlamıştı.<ref>U.S. Department of State. "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". [http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/ike/guat/20179.htm Çevrimiçi], [[4 Mart]] [[2006]]'da erişildi.</ref> Arbenz karşıtı kuvvetler, Çekoslovak silahlarının trenler yardımıyla dağıtılmasını durduramıyorlardı, ancak güçlerini toparladıktan sonra hava desteğinin yardımıyla ilerlemeye başlamışlardı.
 
 
== Küba ==
[[Dosya:CheyFidel.jpg|thumb|left|upright200px| Che Guevara ve [[Fidel Castro]], 1961]]
[[Dosya:Che SClara.jpg|thumb|right|300px200px|[[Küba Devrimi]]'ni başlatan [[Santa Clara, Küba|Santa Clara]] çarpışmasından sonra, 76 mm'lik [[M4 Sherman|Sherman]] tankının önünde <ref>http://www.urrib2000.narod.ru/Tanques1.html</ref><br />(1 Ocak 1959)]]
Eylül 1954’te Meksika’ya gelişinden kısa süre sonra, Guevara Nico López ve Guatemala’dan tanıdığı diğer Kübalı sürgünlerle arkadaşlığını tazeledi. Haziran’da López onu [[Raúl Castro]] ile tanıştırdı. Birkaç hafta sonra Küba’daki siyasi hapishaneden salıverilen [[Fidel Castro]] Meksika’ya geldi ve 8 Temmuz 1955’te Raúl, Guevara’yı Fidel Castro ile tanıştırdı. Bütün gece süren ateşli bir sohbetin ardından Guevara, Castro’nun aradığı esin kaynağı devrim lideri olduğuna kanaat getirerek Küba diktatörü [[Fulgencio Batista]]’yı devirmek için kurulan ‘’[[26 Temmuz Hareketi]]’’ne katıldı. Grubun doktoru olmasına karar verildiyse de hareketin diğer üyeleriyle askerî eğitime katıldı, eğitimin sonunda eğitmenleri Albay [[Alberto Bayo]] tarafından en göze çarpan öğrenci olarak nitelendirildi. Bu sırada Gadea, Guatemala’dan gelmişti ve Guevara ile ilişkileri devam ediyordu. 1955 yazında hamile olduğunu söyleyince, Guevara hemen evlenmelerini önerdi. [[18 Ağustos]] [[1955]]’te evlendiler ve [[15 Şubat]] [[1956]]’da Hilda Beatriz adını verdikleri kızları doğdu.
[[25 Kasım]] [[1956]]’da [[Tuxpan]], [[Veracruz]]’dan Küba’ya doğru yola çıkan [[Granma]] yatında Kübalı olmayan tek kişi Guevara’ydı. Karaya çıkar çıkmaz Batista’nın askerlerinin saldırısına uğrayan ekibin yarısı hemen orada veya yakalandıktan sonra öldürüldü. Guevara, bu çatışmada kaçan bir yoldaşın düşürdüğü cephaneyi almak için tıbbî malzeme çantasını bıraktığını ve o ânı, doktordan savaşçıya dönüştüğü an olarak hatırladığını yazar. {{cref|Sırt çantası}} Hayatta kalan 15–20 isyancı kaçarak [[Sierra Maestra]] dağlarına saklanır ve Batista rejimine karşı [[gerilla]] savaşına girişir.
[[Dosya:Che Guevara June 2, 1959.jpg|thumb|left|180px|Guevara ünlü zeytin yeşili askeri üniforması ve [[bere]]si ile.]]
 
Yoldaşları tarafından cesareti ve askerî yeteneği nedeniyle saygı gören Guevara isyancılar arasında bir lider, bir ''Comandante'' {{Cref|Comandante}} olur.<ref>U. S. Central Intelligence Agency, "CIA Biographic Register on Ernesto 'Che' Guevara". [http://www.geocities.com/Hollywood/8702/cia.html Çevrimiçi], [[12 Temmuz]] [[2006]]'da erişildi. "Beş isyancı birliğinin en büyüklerinden birinin komutanı (4ncü birlik), Fidel Castro’dan sonra cesareti ve askerî yeteneğiyle ün saldı. "</ref>. Birçokları için de “acımasızlığı” nedeniyle korkulan kişidir. Muhbir, kaçak ve casus olarak suçlu bulunan birçok kişinin infazından sorumludur. 1958 Aralığının son günlerinde devrimin en önemli olaylarından olan [[Santa Clara]]’ya saldıran "intihar timi"ni (isyan ordusundaki en tehlikeli işleri bu tim yapıyordu) yönetti.<ref>Ernesto Che Guevara, "Suicide Squad: Example Of Revolutionary Morale (an excerpt from ''Episodes of the Cuban Revolutionary War - 1956-58''). [http://www.themilitant.com/1996/6011/6011_27.html The Militant Çevrimiçi], [[27 Mart]] [[2006]]'da erişildi.</ref> Generallerinin ve özellikle de General Cantillo’nun ‘’Central America’’ isimli çalışmayan şeker fabrikasında Castro ile buluştuğunu ve isyan lideri ile ayrı bir barış pazarlığı yaptığını öğrenen Batista [[1 Ocak]] [[1959]]’da [[Dominik Cumhuriyeti]]’ne kaçmıştır.
[[Dosya:CheyFidel.jpg|thumb|left|upright| Che Guevara ve [[Fidel Castro]], 1961]]
[[7 Şubat]] [[1959]]’da zafer kazanan hükümet tarafından Guevara “doğuştan Küba vatandaşı’’ ilan edildi. Kısa süre sonra Meksika’dan ''Granma'' yatıyla yola çıkmadan önce, ayrıldığı Gadea ile evliliğini resmen sona erdirmek için boşanma işlemlerine başladı. [[2 Haziran]] [[1959]]’da, 26 Temmuz Hareketi’nin Küba doğumlu bir üyesi olan ve 1958 sonlarından beri birlikte yaşadığı Aleida March ile evlendi. {{cref|Çocukları}}
 
[[Dosya:Ergstimecover1960.jpg|thumb|left|200px|[[TIME (dergi)|TIME]] dergisi, [[8 Ağustos]] [[1960]]]]
[[La Cabaña]] hapishanesinin komutanlığına atandı <ref>Anderson, Jon Lee. ''Che Guevara: A Revolutionary Life'', New York: 1997, Grove Press, s. 372 and s. 425</ref> ve [[2 Ocak]] [[1959]]’dan [[12 Haziran]] [[1959]]’a kadar altı ay boyunca üstlendiği bu görevdeyken Batista rejiminin memurlarının, BRAC gizli servis (Buró de Represión de Actividades Comunistas/Komünist eylemlerin bastırılmasından sorumlu servis) mensuplarının, savaş suçlusu olduğu iddia edilenlerin ve siyasî muhaliflerin yargılanması ve infazından sorumlu oldu. [[TIME (dergi)|TIME]] dergisine göre, yönettiği yargılamaların “adil” olmadığı iddia edilmekteydi.<ref>TIME magazine, "The TIME 100: Heroes and Icons". [http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/guevara02.html Çevrimiçi] [[26 Haziran]] [[2006]]'da erişildi.</ref> Daha sonra Ulusal Toprak Reformu Enstitüsü’nde önemli bir göreve geldi {{cref|INRA}} ve Küba Merkez Bankası’nın başkanı oldu. {{cref|BNC}} (sık sık parayı kınadığı ve yürürlükten kaldırılmasını desteklediği için bu horgörüyü göstermek adına Küba paralarını takma adı olan "Che" ile imzalamıştır).
 
 
== Füze Krizi ve Che'nin Küba'da ortadan kayboluşu ==
[[Dosya:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|thumb|left|280px| Fransız [[varoluşçu]] felsefeciler [[Jean-Paul Sartre]] ve [[Simone de Beauvoir]] ile Mart 1960'ta görüşürken . [[İspanyolca]]'ya ek olarak Che [[Fransızca]]'yı da akıcı olarak konuşuyordu.]]
[[Dosya:CheinMoscow.jpg|thumb|right|320px|Che [[Kızıl Meydan]]'da yürürken]] Moskova, Kasım 1964.]]
Aralık [[1964]]'te [[Birleşmiş Milletler]]'de konuşma yapmak üzere Küba heyetinin başı olarak [[New York City|New York]]'a gitti. ([http://www.bbc.co.uk/spanish/audio/seriemilenio02a.ram dinleyiniz], <small>[[RealPlayer]] gereklidir</small>; ya da [http://www.rcgfrfi.easynet.co.uk/ww/guevara/1964-cid.htm okuyunuz]). CBS televizyon kanalında pazar günleri yayınlanan ''Face the Nation'' isimli haber programına çıktı. ABD Senatörü [[Eugene McCarthy]], [[Malcolm X]]'in çalışma arkadaşları, Kanadalı radikal Michelle Duclos dahil olmak üzere değişik kişi ve gruplarla görüştü.<ref>Montreal Gazette, "Liberals picked the wrong issue". [http://www.vigile.net/dossier-monde/1-10/20-macpherson-duclos.html Çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref><ref>Guaracabuya.org, "TERRORISTS CONNECTED TO CUBAN COMMUNIST GOVERNMENT". [http://www.amigospais-guaracabuya.org/oagev004.php Çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref> 17 Aralık'ta [[Paris]]'e uçtu ve üç aylık bir uluslararası geziye başladı. Bu gezi sırasında [[Çin Halk Cumhuriyeti]], [[Birleşik Arap Cumhuriyeti]] ([[Mısır]]), [[Cezayir]], [[Gana]], [[Gine]], [[Mali]], [[Benin|Dahomey]], [[Kongo Cumhuriyeti|Kongo-Brazzaville]] ve [[Tanzanya]]'yı dolaştı. [[İrlanda]], [[Paris]] ve [[Prag]]'da molalar verdi. [[24 Şubat]] [[1965]]'te [[Cezayir]]'de, sonradan uluslararası sahnede son görünüşü olacak olan ''"İkinci Afrika-Asya Ekonomik Dayanışma Semineri"''ndeki konuşmasını yaptı. Bu konuşmada şöyle demiştir: ''"Ölümüne olan bu mücadelede hiçbir sınır yoktur. Dünyanın hiçbir yerinde meydana gelen olaylara kayıtsız kalamayız. Bir ülkenin emperyalizme karşı zaferi bizim zaferimizdir, aynı şekilde yenilgisi de bizim yenilgimizdir."'' <ref>Ernesto Che Guevara, (editörler Rolando E. Bonachea ve Nelson P. Valdés), ''Che: Selected Works of Ernesto Guevara'', Cambridge, MA: 1969, s. 350.</ref><ref>Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech",
[http://www.sozialistische-klassiker.org/Che/Chee13.html Sozialistische Klassiker çevrimiçi], [[4 Ocak]] [[2006]]'ta erişildi.</ref> Şu sözlerle de dinleyicilerini şaşırtmıştır: ''"Sosyalist ülkelerin, Batı'nın sömürgeci ülkeleriyle üstü kapalı işbirliğini tasfiye etmeleri ahlakî görevleridir."'' Sonra da bu hedefe ulaşmak için komünist bloğu ülkelerinin uygulaması gereken bir dizi eylemi sıralamıştır.<ref>Ernesto Che Guevara, (editörler Rolando E. Bonachea ve Nelson P. Valdés), ''Che: Selected Works of Ernesto Guevara'', Cambridge, MA: 1969, s. 352-59.</ref><ref>Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech", [http://www.sozialistische-klassiker.org/Che/Chee13.html Sozialistische Klassiker çevrimiçi], [[4 Ocak]] [[2006]]'da erişildi.</ref> 14 Mart'ta Küba'ya döndüğünde Havana havaalanında Fidel ve Raúl Castro, Osvaldo Dorticós ve Carlos Rafael Rodríguez tarafından sade bir törenle karşılandı.
 
İki hafta sonra Guevara kamu hayatından çekildi ve ardından tamamen ortadan kayboldu. Castro'dan sonra gelen adam olarak bakıldığı Küba'da nerede olduğu, 1965 yılının en büyük gizemlerindendi. Ortadan kayboluşu için değişik sebepler öne sürüldü: sanayi bakanıyken savunduğu sanayileşme projelerinin görece başarısızlığı, [[Çin-Sovyet Ayrılığı]] arttıkça Guevara'nın Çin Komünist Partisi yanlı tutumunu onaylamayan Sovyet resmî görevlilerinin Castro'ya yaptıkları baskı ve Küba'nın ekonomik gelişmesi ile ideolojik çizgisi üzerine Guevara ile Küba lideri arasındaki önemli görüş ayrılıkları. Castro'nun Guevara'nın tanınmışlığından rahatsız olup onu tehdit olarak görmesi de neden olarak gösterildi. Castro'nun bazı muhalifleri onun Guevara'nın kayboluşu hakkındaki açıklamalarının şüphe uyandırıcı olduğunu söylerler. Guevara'nın niyetlerini hiç alenen açıklamayıp, sadece Castro'ya yazılmış tarihsiz ve tarzı olmayan dalkavukça bir mektupla bildirmiş olması çoğu kişi tarafından şaşırtıcı bulunmuştur.
[[Dosya:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|thumb|280px| Fransız [[varoluşçu]] felsefeciler [[Jean-Paul Sartre]] ve [[Simone de Beauvoir]] ile Mart 1960'ta görüşürken . [[İspanyolca]]'ya ek olarak Che [[Fransızca]]'yı da akıcı olarak konuşuyordu.]]
 
Guevara'nın görüşlerinin Çin Komünist Partisi liderleri tarafından açıklanan görüşlerle benzeşmesi, ekonomisi gittikçe Sovyetler Birliği'ne daha da bağımlılaşmakta olan Küba için büyüyen bir sorundu. Küba devriminin ilk günlerinden itibaren Guevara'nın Latin Amerika'da [[Maoizm|Maocu]] stratejinin uygulanmasını savunduğu düşünülüyordu ve yaratmış olduğu Küba'nın hızla sanayileşmesini öngören plan, Çin'in "İleri Büyük Atılım"ına benzetiliyordu. Küba'nın batılı "gözlemcileri"ne göre Guevara'nın Sovyet koşullarına ve önerilerine karşı çıkmasına rağmen Castro'nun kabul etmek zorunda kalması ortadan kaybolmasının nedeni olabilirdi. Hâlbuki hem Guevara hem de Castro, Sovyetler Birliği ve Çin'in de bulunduğu birleşik cepheyi destekliyordu. Ayrılığa düşmüş bu iki ülke arasında antlaşma sağlamak için başarısızlıkla sonuçlanan bir dizi girişimde de bulunmuşlardı.
 
== Kongo ==
[[Dosya:CheInCongo1965.jpg|thumb|upright|left|37 yaşındayken Kongo'da bir Afrikalı bebek ve asker ile birlikte. [[Kongo Krizi]], 1965.]]
[[Dosya:CheGuevaraCountries.jpg|thumb|left|450px| Che Guevara'nın yaşadığı veya ziyaret ettiği ülkeleri gösteren bir [[dünya haritası]]. Che'nin silahlı devrim mücadelesine girdiği üç ülke ise yeşille belirtilmiştir.]]
1965 yılının 14 Mart'ını 15 Mart'a bağlayan gece boyunca yaptıkları toplantı sonucunda Guevara ve Castro, Sahra Çölü altındaki bölgede Küba'nın ilk askerî operasyonunu bizzat Guevara'nın yönetmesi konusunda anlaştılar. {{cref|Cezayir}} Bazı güvenilir kaynaklar Guevara'nın kendisini bu operasyonda desteklemesi için Castro'yu ikna ettiğini söyler. Aynı derecede güvenilir diğer kaynaklar ise Latin Amerika ülkelerindeki koşulların ''focos'' gerilla çekirdeklerinin kurulması için henüz uygun olmadığını savunan Castro'nun bu eyleme girmesi için Guevara'yı ikna ettiğini söyler.<ref>Anderson, Jon Lee. ''Che Guevara: A Revolutionary Life'', New York: 1997, Grove Press, s. 628</ref> Castro'nun kendisi de ikinci görüşün doğru olduğunu söylemiştir.<ref>Miná, Gianni. ''An Encounter with Fidel'', Melbourne, 1991: Ocean Press, s 223.</ref>
 
[[Dosya:CheInCongo1965.jpg|thumb|upright|left|37 yaşındayken Kongo'da bir Afrikalı bebek ve asker ile birlikte. [[Kongo Krizi]], 1965.]]
O zamanlar [[Cezayir]]'in devlet başkanı olan ve Guevara ile kısa süre önce görüşen [[Ahmed Bin Bella]] ise şöyle demiştir: <nowiki>"</nowiki>''Afrika'da hüküm süren durumun büyük devrim potansiyeline sahip görünmesi, Che'yi Afrika'nın emperyalizmin zayıf halkası olduğu sonucuna itti. O da artık çabalarını Afrika'ya yönlendirmeye karar verdi.''<nowiki>"</nowiki><ref>Ahmed Ben Bella. "Che as I knew him". [http://mondediplo.com/1997/10/che ''Le Monde Diplomatique'' çevrimiçi], [[19 Haziran]] [[2006]]'da erişildi</ref>
 
== Bolivya ==
=== Başkaldırış ===
[[Dosya:CheinBolivia1.jpg|thumb|360px|Guevara [[Bolivya]] kırsalında , ölümünden kısa bir süre önce (1967)]]
 
Guevara'nın nerede olduğu konusundaki spekülasyonlar 1966 yılı boyunca ve 1967'de de devam etti. [[Mozambik]] bağımsızlık hareketi [[FRELIMO]]'nun temsilcileri, 1966 sonu ya da 1967 başında, Guevara ile [[Darüsselam]]'da buluştuklarını ve o zaman da onun devrim projelerine yardım önerisini reddettiklerini bildirdiler.<ref>Mittleman, James H. ''Underdevelopment and the Transition to Socialism - Mozambique and Tanzania'', New York: 1981, Academic Press, s. 38</ref> 1967 yılının [[1 Mayıs]] gösterileri sırasında Havana'da yaptığı konuşmada, Silahlı Kuvvetler Bakan vekili Bnb. Juan Almeida, Guevara'nın "Latin Amerika'da bir yerlerde devrime hizmet ettiğini" duyurdu. Bolivya'da gerillaların başında olduğuna dair gelen haberlerin doğru olduğu sonradan anlaşılmıştır.
 
Castro'nun isteğiyle, gözden uzak Ñancahuazú bölgesindeki bir arazi, Guevara tarafından eğitim alanı olarak kullanılması için, yerli Bolivya Komünistleri tarafından satın alınmıştı.{{cref|Kamp}}. Bulgulara göre Ñancahuazú bölgesindeki bu kamptaki eğitim Guevara ve yanındaki Kübalılar için çarpışmadan daha tehlikeliydi. Bir gerilla ordusu oluşturma yolunda pek başarılı olunamamıştır. Eski [[Stasi]] ajanı [[Haydée Tamara Bunke Bider]], ya da daha iyi bilindiği takma adı ile "Tania", La Paz'da Guevara'nın ana ajanı olarak yerleşmişti. Tania'nın [[KGB]] için de çalıştığı rivayet edilir ve Bolivyalı yetkilileri Guevara'nın izini bulmaya yönlendirdiği için bilmeden Sovyet çıkarlarına hizmet ettiği de anlaşılmaktadır.<ref>Major Donald R. Selvage - USMC, "Che Guevara in Bolivia", 1 Nisan 1985.</ref><ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1985/SDR.htm GlobalSecurity.org çevrimiçi], [[5 Ocak]][[2006]]'ta erişildi.</ref>
 
[[Dosya:Vallegrande.jpg|thumb|left|210px|Vallegrande'nin yerini gösteren Bolivya haritası]]
Bolivya Ordusu ile Mart 1967'de ilk çatışmaları sonucu eğitim kampını terkederken geride bıraktıkları önemli sayıdaki fotoğraf, Guevara'nın Bolivya'da olduğuna dair ilk kanıt olmuştur. Fotoğrafları gören Bolivya Devlet Başkanı [[René Barrientos]]'un Guevara'nın başının bir kargı üzerinde [[La Paz, Bolivya|La Paz]] şehir merkezinde sergilenmesini istediği söylenir. Başkan Bolivya Ordusu'na Guevara'yı ve yandaşlarını takip edip yakalama emrini verdi.
 
 
=== Yakalanışı ve öldürülmesi ===
[[Dosya:CheExec19.jpg|thumb|430pxleft|Öldürüldükten bir gün sonra Che'nin cesedi dünya basınına teşhir edilirken.10 Ekim 1967.]]
 
Bir muhbir Guevara'nın gerilla kampının yerini Bolivya Özel Harekât Birliği'ne bildirdi. 8 Ekim'de kamp kuşatıldı ve Guevara Simeón Cuba Sarabia ile birlikte Quebrada del Yuro kanyonunda devriye gezerken yakalandı. Ayaklarından yaralandıktan ve silahı bir mermiyle harap edildikten sonra teslim oldu. (Tabancasında açıklanamaz bir şekilde şarjör bulunmuyordu.)
 
15 Ekim'de Castro, Guevara'nın öldüğünü kabul eder ve tüm Küba'da üç günlük yas ilan eder. Guevara'nın ölümü Latin Amerika'daki ve üçüncü dünya ülkelerindeki sosyalist devrimci hareketlere indirilmiş ağır bir darbe olarak kabul edilir.
 
[[Dosya:Che Guevara - Grab in Santa Clara, Kuba.jpg|thumb|left|250px|Che Guevara'nın Küba, Santa Clara'daki anıtmezarı]]
1997 yılında Guevara'nın elleri olmayan cesedinden kalan kemikler Vallegrande yakınlarındaki bir uçak pistinin altından kazılarak çıkarılmış, [[DNA]] testiyle kimliği tespit edilmiş ve Küba'ya geri getirilmiştir. [[17 Ekim]] [[1997]]'de cesedinden kalanlar, Bolivya'daki gerilla harekâtı sırasında ölen yoldaşlarından altısıyla birlikte, 39 yıl önce Küba Devrimi'nin başarısını belirleyen savaşı kazandığı Santa Clara'da özel olarak hazırlanmış anıtmezara{{cref|Anıtmezar}} askerî törenle gömülmüştür.
 
=== ''Bolivya Günlüğü'' ===
[[Dosya:Che Guevara - Grab in Santa Clara, Kuba.jpg|thumb|left|250pxright|Che Guevara'nın Küba, Santa Clara'daki anıtmezarı]]
[[Dosya:CheExec19.jpg|thumb|430px|Öldürüldükten bir gün sonra Che'nin cesedi dünya basınına teşhir edilirken.10 Ekim 1967.]]
 
Guevara yakalandıktan sonra Bolivya'daki gerilla harekâtında karşılaştığı olayları yazdığı günlüğü de ele geçirilmişti.<ref>Ernesto Che Guevara, ''"Diario (Bolivia)"''. [http://www.uco.es/~i62guigm/che/diario.htm Çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]2da erişildi.</ref> Günlük, onun Ñancahuazú'daki çiftliğe gelişinden kısa süre sonra, [[7 Kasım]] [[1966]]'da başlıyor, yakalanmasından bir gün önce, [[7 Ekim]] [[1967]]'de sonlanıyordu. Günlükte, Bolivya Ordusu tarafından yerleri çok erken tespit edilen gerillaların operasyona nasıl hazırlıksız başlamak zorunda kaldığı, Guevara'nın daha sonra birbiriyle bağlantıyı kaybedecek olan birliğini ikiye bölme kararını açıklaması ve genel olarak başarısızlıkları anlatılır. Guevara ile Bolivya Komünist Partisi arasındaki anlaşmazlık ve dolayısıyla Guevara'nın beklediğinden daha az askerle kalmış olması da günlükte kayıtlıdır. Guevara'nın yerli halktan asker bulamamasının sebebinin, gerilla grubunun yörede konuşulan [[Tupi]]-[[Guaraní]] dili yerine [[Quechua]]'yı öğrenmiş olması olduğu anlatılır. Harekât beklenmedik sona doğru giderken Guevara'nın hastalığı da ağırlaşır. Astım krizleri giderek daha zor geçmektedir ve son saldırılar ilaç bulabilmek amacıyla yapılmıştır.
 
== Mirası ve eleştiriler ==
{{ayrıca bakınız|Popüler kültürde Che Guevara}}
[[Dosya:CheGuevaraCountries.jpg|thumb|left|450px400px| Che Guevara'nın yaşadığı veya ziyaret ettiği ülkeleri gösteren bir [[dünya haritası]]. Che'nin silahlı devrim mücadelesine girdiği üç ülke ise yeşille belirtilmiştir.]]
[[Dosya:Dscoverche-gandhi.jpg|framed|left|[[2005]] yılının Kasım sayısında (#46) Alman haftalık haber dergisi ''Der Spiegel'', [[Mohandas Karamçand Gandi|Gandhi]] ve Guevara'nın mirasçıları olarak nitelediği Avrupa'nın ''barışçıl devrimcileri'' üzerine bir yazı yayımlar.]]
Guevara'nın cesedinin resimleri dolaştırılıp ölümü hakkındaki gerçekler tartışılırken Che efsanesi de yayılmaya başladı. Dünyanın her yerinde Che'nin öldürülmesini protesto eden gösteri yürüyüşleri yapıldı. Yaşamı ve ölümü üzerine makaleler, övgüler, şarkılar ve şiirler yazıldı.<ref>[[Dosya:Loudspeaker.png]] Carlos Puebla,"Carta al Che". [http://w1.1559.telia.com/~u155900388/Carte_al_Che.wav Çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref><ref>[[Dosya:Loudspeaker.png]] Carlos Puebla,"Hasta Siempre, Comandante". [http://www.bbc.co.uk/spanish/audio/seriemilenio02e.ram BBC News çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref> ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Latin Amerika uzmanları, “gelmiş geçmiş en çekici ve en başarılı devrimcinin” ölümünün öneminin hemen farkına vararak Guevara’nın komünistler ve diğer sol eğilimliler tarafından “kahramanca ölen örnek devrimci” olarak idolleştirileceğini belirtti.<ref name="Rusk">ABD Dışişleri Bakanlığı (U.S. Department of State) : [http://www.companeroche.com/index.php?id=108 Guevara's Death, The Meaning for Latin America] s.6. 12 Ekim 1967: Thomas Hughes, Dışişleri Bakanı Dean Rusk için yorum içeren raporu hazırlayan Dışişleri Bakanlığı İstihbarat ve Araştırma Bürosu mensubu.</ref>
 
 
==== Che’den sonra Küba ====
[[Dosya:Ergstimecover1960.jpg|thumb|leftright|200px|[[TIME (dergi)|TIME]] dergisi, [[8 Ağustos]] [[1960]]]]
Guevara’nın ölümü Küba’da dış politika aracı olarak gerilla savaşının kullanılmasının bırakılmasını hızlandırdı ve [[Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği|Sovyetler Birliği]] ile bir yakınlaşma sağladı, böylece Sovyet çizgisinde bir yeniden yapılanma başladı. Küba birlikleri 1970’lerde Afrika’ya tekrar daha geniş çaplı bir askeri harekâtın parçası olarak döndü ancak Latin Amerika ve Karayipler’deki başkaldırı hareketlerine açık destek yerine lojistik ve organizasyonel destek sağlandı. Küba ayrıca ülkenin COMECON sistemine entegre olmasından sonra uygulanması mümkün olmayan, Guevara’nın başlattığı ekonomik çeşitlilik ve hızlı endüstrileşme planlarından da vazgeçti. 1965’lerde bile Yugoslav komünist gazete ''Borba'', Küba’da bulunan birçok boş ve inşaatı yarım kalmış fabrikaya dikkati çekerek Guevara’nın Sanayi Bakanlığı’nda bulunduğu dönemin mirasının "kendini beğenmişlik ve gerçeklik arasındaki çatışmanın üzücü anıları olarak ayakta kaldığını" yazmıştır.<ref>Hugh Thomas. Cuba : The pursuit of freedom s. 1007</ref>
 
 
==== "Che kültü" ====
[[Dosya:Che Guevara June 2, 1959.jpg|thumb|left|180px200px|Guevara ünlü zeytin yeşili askeri üniforması ve [[bere]]si ile.]]
Tartışmalara rağmen Guevara’nın gözde bir sembol olması ve dünya çapında bu sembolün yaygınlaşması sonucunda yorumcular küresel bir "Che kültü"nden söz eder olmuştur. Fotoğrafçı [[Alberto Korda]] <ref>BBC News, "Che Guevara photographer dies", 26 Mayıs 2001.[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1352650.stm BBC News çevrimiçi], [[4 Ocak]] [[2006]]'da erişildi.</ref> tarafından çekilen bir fotoğrafı kısa sürede yüzyılın en çok tanınan resimleri arasına girmiş, monokrom grafik haline getirilen bu portre tişörtlerden posterlere, kahve kupalarından şapkalara birçok hediyelik eşya üzerinde kullanılmıştır.<ref>[[Dosya:Loudspeaker.png]] CBC Radio One, "Discussion about Che Guevara". [http://www.cbc.ca/thecurrent/media/200409/20040909thecurrent_sec2.ram Çevrimiçi], [[26 Şubat]] [[2006]]'da erişildi.</ref>
 
Latin Amerika’da 1990’larda yapılan neo-liberal reformların başarısızlığı da “[[Washington konsensüsü]]”ne olan muhalefeti artırdı<ref>BBC News. ''How the US 'lost' Latin America''. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4861320.stm Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.<br />° Washington Post. ''Anti-U.S. Protests Flare at Summit''. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/04/AR2005110401724.html?nav=rss_print/asection Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi. “Backed by a giant portrait of the Argentine-born Cuban revolutionary Che Guevara. Chavez addressed the crowd for more than two hours. Many people at the rally seemed inspired by Chavez and his defiant message.” (Çevirisi: Arjantin doğumlu Kübalı devrimci Che Guevara’nın devâsa portresi önünde Chavez halka iki saatten uzun bir süre seslendi. Kalabalıktaki birçok kişi Chavez'den ve meydan okuyan mesajından etkilenmişe benziyordu.</ref> ve Guevara’nın birçok siyasi görüşüne olan desteği tekrar gündeme taşıdı. Bu görüşlerin arasında Panamerikanizm, bölgedeki halk hareketlerine destek, kilit sanayilerin devletleştirilmesi ve hükümetin merkezîleştirilmesi bulunmaktadır.<ref>Foreign Affairs. ''Latin America's Left Turn''. [http://www.foreignaffairs.org/20060501faessay85302/jorge-g-castaneda/latin-america-s-left-turn.html Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> [[Nikaragua]]’da 16 yıl sonra ideolojik temellerini [[Guevarizm]]’den alan Sandinistacılar hükümet seçimlerini tekrar kazandılar. Bu grubun destekçileri 2006 seçim zaferini kutlarken Guevara tişörtleri giydi.<ref>Sandinista seçim zaferi yürüyüşünün fotoğrafı [http://i68.photobucket.com/albums/i39/zleitzen/Sandanistarally-1.jpg Çevrimiçi]</ref> [[Bolivya]] devlet başkanı [[Evo Morales]] Guevara’ya birçok övgüde bulunduktan sonra Che’nin yerel [[koka]] yapraklarından yapılmış portresini başkanlık bürosuna astı.<ref>BBC News. ''Evo Morales 'padlocked' in palace'' [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4878466.stm çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.<br />° Spiegel News online. ''Capitalism Has Only Hurt Latin America'' [http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,434272,00.html Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.<br />°
The Latin American and Caribbean Information Center of the Florida International University. ''President Evo Morales pays tribute to Che Guevara'' [http://lacic.fiu.edu/new/lanews_view.cfm?article_id=725 Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> 2006’da Che Guevara tişörtü giyerek halka hitap eden Venezuela devlet başkanı [[Hugo Chávez]]<ref>Guardian Online. ''Hugo Chavez superstar''. [http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,,1404414,00.html Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> Fidel Castro ile birlikte, Guevara’nın gençliğini geçirdiği Arjantin’in Córdoba şehrindeki evi ziyaret etti ve bu deneyimini “gerçek bir şeref” olarak niteledi. Bunu dinleyen binlerce insan “Hissediyoruz! Guevara bizimle birlikte!" diye bağırarak karşılık verdi.<ref>MSNBC News. ''Castro, Chavez tour Che Guevara’s home''. [http://www.msnbc.msn.com/id/13989158/ çevrimiçi]. [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> Guevara’nın kızı Aleida da Chavéz ile yaptığı ve “Yeni Latin Amerika” için planlarını açıkladığı ayrıntılı röportajı bir kitap hâlinde yayımladı.<ref>Amazon books. ''Chavez: Venezuela and the New Latin America - Hugo Chavez Interviewed by Aleida Guevara''. [http://www.amazon.co.uk/Chavez-Venezuela-America-Interviewed-Guevara/dp/1920888004 Çevrimiçi]. [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> Guevara, Kolombiya gerilla hareketi FARC<ref>Leeds University. ''The impact and legacy of Che Guevara’s Foco Theory, with special reference to guerrilla warfare in Colombia''. [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:A5LjfAFaa4wJ:www.leeds.ac.uk/spanport/news/colombia_study_day.doc+guevara+farc+che&hl=en&gl=uk&ct=clnk&cd=8 Çevrimiçi]. [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> ve Meksika Zapatista grubu için hâlâ büyük bir esin kaynağıdır.<ref>BBC News. ''Profile: The Zapatistas' mysterious leader'' [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1214676.stm Çevrimiçi]. [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref>
 
[[Dosya:Che Guevara - Familia.jpg|thumb|250px|Fotoğraftakiler [[Aleida March]], Camilo (h), Hilda (h), Che ile Celia (h) Aleida'nın dostlarıyla(h), 1963.]]
Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Latin Amerika dışındaki birçok bölgede Guevara simgesi, ideolojik ve siyasi içeriğini uzun zamandan beri kaybederek küresel bir markaya dönüştü ve Guevara takıntısı bazıları tarafından yalnızca basit bir "ilk gençlik devrimcilik hülyâsı" olarak tanımlandı.<ref name="myth"/> Guevara’dan esinlenen protesto hareketlerine konu olan Amerika Birleşik Devletleri’nde ise, bir CD taşıma çantası üzerindeki Guevara resmi, Che’nin [[Usame bin Ladin]] ve [[Adolf Hitler]] ile kıyaslandığı çok güçlü bir muhalefet sonucunda kaldırıldı.<ref>Washington Post. ''Anti-U.S. Protests Flare at Summit''. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/04/AR2005110401724.html?nav=rss_print/asection Çevrimiçi] [[10 Ocak]] [[2007]]’de erişildi.</ref> Bu ürünü üreten şirket Target Corporation, kamuya açık bir özür mesajı yayımladı.<ref>[http://www.upi.com/NewsTrack/view.php?StoryID=20061224-120342-6131r Target pulls Che Guevara CD cases] - Associated Press, [[24 Aralık]] [[2006]]</ref> ABD’li, Latin Amerikalı ve Avrupalı yazarlar Jon Lee Anderson, [[Régis Debray]], Jorge Castañeda ve diğerleri Guevara’nın imajının gizemli hâlini yok edebilmek için yaşamını ve geride bıraktıklarını hiç de idealistik olmayan yönlerden anlatan kitaplar ve makaleler yazdı. Hatta Octavio Paz’ın yazdığı ve [[Marksizm]]’in eleştirel suçlamasını da içeren kitap Latin Amerika solunun büyük kısmı tarafından sahiplendi.<ref>{{Kitap kaynağı
| son = Paz
1.407

değişiklik