"Yezdânizm" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
Cobija, Yezdânizm sayfasını Yezdanizm sayfasına taşıdı
k (Cobija, Yezdânizm sayfasını Yezdanizm sayfasına taşıdı)
{{Diğer anlamı|Arap Alevîliği}}
{{Kaynaksız}}
{{Karıştırma|Anadolu Alevîliği}}
{{Özgün araştırma}}
{{Yazdânizm}}
{{Karıştırma|Yarsanilik}}
'''Yezdânizm'''<ref name="Izady">{{Citation
{{Karıştırma|Işık Alevîleri}}
| last =[[Mehrdad R. Izady|Izady]]
{{Karıştırma|Arap Alevîliği}}
| first =[[Mehrdad R. Izady|Mehrdad R.]]
{{Karıştırma|Kürt Alevîliği}}
| author-link =
{{Diğer|Anadolu Alevîliği}}
| publication-date =
'''Kürt Alevîleri''' ([[Kürtçe]]: Elewi) [[Türkiye]]'de [[Sünnîlik]]'ten sonra en fazla mensûba sahip olan [[İslâmî]] bir i’tikadî düşünce ekôlü olan [[Alevîlik]] ''[[Anadolu]] [[Kürtler]]i'' arasında da oldukça yaygındır. Türkiye'de ki Kürtlerin hemen hemen %35 lik bir kısmının [[Alevî]] olduğu söylenebilir. ''Kürt Alevîleri'' yoğunlukta olarak Doğu Anadolu'da yaşamakla birlikte [[Çorum]], [[Maraş]] ve [[Sivas]]'ta da bulunurlar. Aşiretlerin [[Kürdistan]]'daki iskan hareketleri incelendiğinde genelde 15. ve 18. yüzyıllarda bugün yaşadıkları bölgelere göç etmişlerdir veya göç etmek zorunda bırakılmışlardır.{{fact}}
| date =
{{ayrıca bakınız|Yezdânizm’in Ghulat-i Şîʿa ve Kürt Alevîliği ile etkileşimi|Yarsanizm}}
| year =1992
[[Kategori:Alevilik]]
| title =The Kurds : a concise handbook
| edition =
| volume =
| series =
| publication-place =Washington & London
| place =
| publisher =Taylor & Francis
| pages = 170 passim
| page =
| id =
| isbn =0-8448-1727-9
| doi =
| oclc =
| url =
| accessdate =
}}</ref><ref name="bulut">[[Faik Bulut|Bulut, Faik]], (2011), ''[[Ali]]'siz [[Alevîlik]]'', Berfin Yayıncılık.</ref>, '''[[Kürt]] [[Alevî]]liği'''<ref name="kreyen">{{Kitap kaynağı|son=Kreyenbroek|ilk= Philip G.| bölüm=Religion and Religions in [[Kurdistan]]| başlık=Kurdish Culture and Identity|yayımcı= Zed Books Ltd.|yıl=1996|isbn= 1856493296}}</ref> ya da '''Yarsanizm''';<ref>{{cite book |title=Syncretistic Religious Communities in the Near East |editor=Krisztina Kehl-Bodrogi, et al., ed. |first=M. Reza Fariborz |last=Hamzeh'ee |pages=101–117 |year=1995 |isbn=90-04-10861-0 |publisher=Brill |location=Leiden |chapter-url=Methodological Notes on Interdisciplinary Research on Near Eastern Religious Minorities }}</ref> [[İslâmiyet]]'e [[Bahâîlik]]'ten de uzak kalan inançlar topluluğu - [[Zentçe]] "Yazata" kelimesi ile aynı mânâya gelen ve [[Kürtçe]]'deki "tapılmaya değer" anlamındaki "Yazdân" kelimesinden [[Zerdüştçülük]] mefhumunu ifade etmek maksadıyla üretilen bir [[ihtira]].” <ref name="Izady"></ref> [[İslâmiyet]]'te [[Allâh’ûr-Râhman’ûr-Râhîym]] olarak adlandırılan [[Tanrı]], [[Mecûsîler]]'e göre ise ''"Yezdân" (Tüm hayırların [[Yaradan]]ı olan "Hayır Tanrısı")'' olarak bilinmekteydi.<ref>[[Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır]], ''[[Hak Dini Kur'an Dili]],'' Cilt 10, Sahife 491, Feza Gazetecilik, Yenibosna, İstanbul.</ref>
[[Dosya:Yazidism08.jpg|thumb|left|upright=1.13|[[Yezidiler]].<ref name="Xemgin">Xemgin, E. (2012), ''[[Mazdaizm|Mazda İnancı]] ve [[Alevîlik]]'', Berfin Yayıncılık.</ref>]]
 
== Yezdânizm ==
{{ana|Yezdânizm’in Ghulat-i Şîʿa ve Kürt Alevîliği ile etkileşimi|Kürt Alevîleri|Kürtler}}
“Yezdânizm”<ref name="Izady">{{Citation
| last =[[Mehrdad R. Izady|Izady]]
| first =[[Mehrdad R. Izady|Mehrdad R.]]
| author-link =
| publication-date =
| date =
| year =1992
| title =The Kurds : a concise handbook
| edition =
| volume =
| series =
| publication-place =Washington & London
| place =
| publisher =Taylor & Francis
| pages = 170 passim
| page =
| id =
| isbn =0-8448-1727-9
| doi =
| oclc =
| url =
| accessdate =
}}</ref>, [[İslâm]]î-[[Bâtınî]] inançlarla her hangi bir alâkası bulunmayan [[Yezîdî]] [[gnostik]] dini,<ref name="Xemgin"></ref> [[Hitit mitolojisi]]nden esinlenerek [[antik]] [[Anadolu]] [[paganizm]]ini ''[[Kürt]]-[[Alevî]]'' kimliğini benimsemiş kitleler arasında yeniden canlandırmaya uğraşan [[Işıkçılık|Işık Alevîliği]],<ref name="ışık">{{Kitap kaynağı|yazar=Erdoğan Çınar|başlık= Alevîliğin Gizli Tarihi, Chivi Yazıları|yayımcı=idefix.com|yıl= 2004|url=http://www.kitapturk.com/books/Kitap/19669/Aleviligin_Gizli_Tarihi.htm}}</ref> ve [[İslâm]] [[tasavvuf]]unun özellikle de [[Bektâşî]]liğin [[Mazdaizm|Mazdeizm]] i’tikatları üzerinde oluşturduğu tesirler neticesinde yeniden biçimlenen ''“[[Yâresânîler|Yâresânî]] [[Kürt]] [[tarikât]]ı”'' <ref name="bulut"></ref> gibi ''“gayrî-[[İslâm]]î [[İran]]-[[Kürt]] kökenli gruplar”'' <ref name="kreyen">{{Kitap kaynağı|son=Kreyenbroek|ilk= Philip G.| bölüm=Religion and Religions in Kurdistan| başlık=Kurdish Culture and Identity|yayımcı= Zed Books Ltd.|yıl=1996|isbn= 1856493296}}</ref> arasında mevcut inançları tanımlamak maksadıyla ilk defa ''“[[Mehrdad R. Izady]]”'' <ref name="Izady"></ref> tarafından kullanılan yeni bir tâbirdir.
''Yezdânizm'' <ref name="Izady"></ref> üç ana başlık altında incelenebilir:
 
=== Yezidîler / Êzidîlik ''(Êzidîtî)''<ref name="yezox">{{Ansiklopedi kaynağı|madde=Yezidis|ansiklopedi= The Concise Oxford Dictionary of World Religions|editör= John Bowker|yayımcı=Oxford University Press|yıl= 2000|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t101.e8093}}</ref> ===
{{ana|Ezidilik|1830 Yezidi İsyanı}}
[[Muhammed bin Abdullah]] tarafından babası [[El-Hakem ibn-i Ebî el-ʿAs]] ile birlikte [[Mekke]]'nin güneyindeki [[Taif]] kentine sürülen ve sonradan [[Emevîler]]'in dördüncü [[halife]]si olan [[Mervan bin Hakem bin Ebî’l-ʿAs]]'ın soyundan gelen [[Adi bin Musafir]]'in<ref name="kreyen" /> adına atfedilerek [[Zerdüştlük]] ilkeleri üzerine kurulan, evrenin ve insanların [[Azda]] adında bir tanrının görevlendimiş olduğu [[Melek Tavus]] tarafından yaradıldığına inanan, fakat [[İslam peygamberleri]] olan [[İbrahim (peygamber)|İbrahim]], [[Musa]], [[İsa]], ve [[Muhammed bin Abdullah]]'ın [[peygamber]]liklerini tanımayan, "[[Meshaf Reş]]" ve "[[Kitab el Celve]]" adlı kitapları dinî öğretilerinin temel dayanağı olarak kabullenen inanç.
{{Ayrıca bakınız|Azda|Melek Tavus|Meshaf Reş|Kitab el Celve|Adi bin Musafir}}
=== Chinarisme / Çınarizm – Işıkçılık / Işık Alevîliği ''(Elewîtî)''<ref name="ışık">{{Kitap kaynağı|yazar=Erdoğan Çınar|başlık= Alevîliğin Gizli Tarihi, Chivi Yazıları|yayımcı=idefix.com|yıl= 2004|url=http://www.kitapturk.com/books/Kitap/19669/Aleviligin_Gizli_Tarihi.htm}}</ref> ===
{{Karıştırma|Işıkçılar Cemaati}}{{Karıştırma|İşrakilik}}{{Karıştırma|Alevîlik}}
Erdoğan Çınar tarafından ortaya atılan [[Alevî]]liğin [[Hititler]] ile [[Luviler]]'in dinlerinin devamı olduğu, on binlerce yıllık geçmişten gelen tüm dinleri etkileyen, ve bütün semavî dinlerin başlangıcını oluşturan asıl kaynak, ''"Serçeşme"'' <ref name="ışık"></ref> olduğunu öne süren inanç.
{{Ayrıca bakınız|Luviler|Hitit mitolojisi|Kabbala|Mitraizm|Işık Alevîleri}}
 
=== Yâresanîler / Ehl-i Hakk ''(Yarsanîtî)''<ref name="Elahi">Elahi, Bahram (1987). ''The path of perfection, the spiritual teachings of Master Nur Ali Elahi''. ISBN 0-7126-0200-3.</ref> ===
[[Dosya:kakkai.jpg|thumb|left|[[Irak]]-[[Kürdistan Bölgesel Yönetimi]]’ne ait olan [[Süleymaniye, Irak|Süleymaniye]] kentindeki [[Yarsan|Yarsanîler]]. ''(Duvardaki resim dinî semboller içermektedir)''.]]
{{ana|Zerdüşt|Mazdaizm|Zurvanizm|Yarsan|Nusayrî inancı}}
[[Musa el-Kâzım]] soyundan geldiği öne sürülen ve [[Hacı Bektaş-ı Veli]] ile özdeşleştirilen ''"Sultan Sahak"'' tarafından 15. yüzyılda [[Zerdüştlük]] inancından beslenerek kurulan, [[Kur'an-ı Kerîm]]'in [[Allah]]'ın kelâmı olduğunu kabul etmeyen ve [[Hazreti Muhammed]]'in peygamberliğini tanımayan, fakat [[Ali bin Ebu Talib|Ali bin Ebâ Tâlib Merkedî]]'nin ulûhuyeti temeli üzerine dayanan ve ''"Kelâm-ı Serencâm"'' adlı kitabı dînî öğretilerinin temel kaynağı olarak kabullenen dinî inanç.
 
==== İslâm i'tikadı ile mukayesesi ====
[[Tanrı]]'ın yeryüzüne birbirini izleyen yedi ayrı surette tecelli ettiğine inanılan bu [[i'tikat]]ta [[İslâm]]î [[inanc]]a karşılık olarak [[Dünya]]'nın [[yaradan]]ı [[Havandagar]], [[Allâh’û-Celle-Celâle’hû]]'nun makâmını temsil etmekte ve yeryüzünde [[Hakk]]'ın en yüksek mertebedeki tecellisi olarak zuhur ettiğine inanılmaktadır. [[Hakk Teâlâ]]'nın yeryüzünde bir alt mertebedeki tecellisinin ise [[Ali bin Ebî Tâlib]] olduğu [[i'tikad]]ı hâkimdir.
 
==== "Ali-İlâhîler" ve "Nusayrîler" ile olan benzerliği ====
[[İ'tikad]]en [[Alevî]]-[[Müslüman]] olan ''"[[Kürt Alevîleri]]"'' ile karıştırılmaması gereken bu [[inanç]] topluluğunun, ''"[[Nusayrîler]]" ve "[[Ali-İlâhîler]]"'' gibi [[Ali bin Ebâ Tâlib]]'in makâm-ı mâneviyesini [[Cenâb-ı Hakk]] ile özdeştirmelerinden başka benzer ortak yanları bulunmamaktadır.<ref name="Elahi"></ref>
{{Ayrıca bakınız|Ali-İlâhîler|Kürt Alevîleri|Ehl-i Hak|Yâresânîler|Nusayrîlik}}
 
== Kaynakça ==
{{kaynakça}}
{{Şiilik}}
== Başvuru kitapları ==
{{Refbegin|2}}
;Bibliografya
* Engin, Ismail & Franz, Erhard (2000). ''Alevîler / Alewiten. Cilt 1 Band: Kimlik ve Tarih / Identität und Geschichte.'' Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 59/2000). ISBN 3-89173-059-4
* – , (2001). ''Alevîler / Alewiten. Cilt 2 Band: İnanç ve Gelenekler / Glaube und Traditionen.'' Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 60/2001). ISBN 3-89173-061-6
* – , (2001). ''Alevîler / Alewiten. Cilt 3 Band: Siyaset ve Örgütler / Politik und Organisationen.'' Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 61/2001). ISBN 3-89173-062-4
* Kehl-Bodrogi, Krisztina (1992). ''Die [[Kızılbaş|Kizilbas]]/Aleviten. Untersuchungen uber eine esoterische Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Die Welt des Islams,'' (New Series), Vol. 32, No. 1.
* [[Dimitri Kitsikis|Kitsikis, Dimitri]] (1999). Multiculturalism in the Ottoman Empire: The Alevi Religious and Cultural Community, in P. Savard & B. Vigezzi eds. ''Multiculturalism and the History of International Relations'' Milano: Edizioni Unicopli.
* Kjeilen, Tore (undated). "[http://lexicorient.com/e.o/alevi.htm Alevism]," in the (on-line) ''Encyclopedia of the Orient.''
* Shankland, David (2003). ''The Alevîs in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition.'' Curzon Press.
* Shindeldecker, John (1996). [http://www.alevibektasi.org/xalevis1.htm ''Turkish Alevis Today.''] Istanbul: Sahkulu.
* White, Paul J. & Joost Jongerden (eds.) (2003). ''Turkey’s Alevi Enigma: A Comprehensive Overview.'' Leiden: Brill.
* Yaman, Ali & Aykan Erdemir (2006). ''Alevîsm-[[Bektaşi|Bektashism]]: A Brief Introduction'', London: England Alevi Cultural Centre & [[Cemevi]]. ISBN 975-98065-3-3
* Vorhoff, Karin. (1998), “Academic and Journalistic Publications on the Alevi and Bektashi of Turkey.” In: Tord Olsson/Elizabeth Özdalga/Catharina Raudvere (eds.) Alevi Identity: Cultural, Religious and Social Perspectives, Istanbul: Swedish Research Institute, pp.&nbsp;23–50.
* Zeidan, David (1999) "[http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue4/zeidan.pdf The Alevi of Anatolia.]" Middle East Review of International Affairs 3/4.
 
;[[Yarsanizm|Kızılbaş]] [[Kürtler]]
* Bumke, Peter (1979). "[[Kızılbaş|Kizilbaş]]-Kurden in Dersim ([[Tunceli]], [[Türkiye|Türkei]]). Marginalität und Häresie." ''Anthropos'' 74, 530-548.
* Gezik, Erdal (2000), Etnik Politik Dinsel Sorunlar Bağlamında Alevî [[Kürtler]], Ankara.
* [[Mehrdad R. Izady|Izady, Mehrdad R.]] (1992), ''The Kurds : a concise handbook,'' Washington & London: Taylor & Francis, ss. 170 passim, ISBN 0-8448-1727-9.
* Van Bruinessen, Martin, (1996). [http://www.uga.edu/islam/alevivanb.html Kurds, Turks, and the Alevî revival in Turkey.] ''Middle East Report,'' No. 200, pp.&nbsp;7–10. (NB: The on-line version is expanded from its original publication.)
* – , (1997). [http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Alevikurds.htm "Aslını inkâr eden haramzadedir! The Debate on the Kurdish Ethnic Identity of the Kurdish Alevis."] In K. Kehl-Bodrogi, B. Kellner-Heinkele, & A. Otter-Beaujean (eds), ''Syncretistic Religious Communities in the Near East'' (Leiden: Brill).
* White, Paul J. (2003), “The Debate on the Identity of ‘Alevî Kurds’.” In: Paul J. White/Joost Jongerden (eds.) ''Turkey’s Alevî Enigma: A Comprehensive Overview.'' Leiden: Brill, pp.&nbsp;17–32.
 
;[[Ghulat-i Şîʿa|Ghulat]] [[Şiî|Şî’î]] ''([[Köktendincilik|Köktendinci]])'' [[tarikât]] hakkında
* Halm, H. (1982). ''Die Islamische Gnosis: Die extreme Schia und die Alawiten.'' Zurich.
* Krisztina Kehl-Bodrogi, Krisztina, & Barbara Kellner-Heinkele, Anke Otter-Beaujean, eds. (1997) ''Syncretistic Religious Communities in the Near East.'' Leiden: Brill, pp. 11-18.
* Moosa, Matti (1988). ''Extremist Shiites: The Ghulat Sects,'' Syracuse University Press.
* Van Bruinessen, Martin (2005). "[http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/religious_practices_in_the_turco.htm Religious practices in the Turco-Iranian world: continuity and change]." French translation published as: "Les pratiques religieuses dans le monde turco-iranien: changements et continuités", ''Cahiers d'Études sur la Méditerranée Orientale et le Monde Turco-Iranien,'' no. 39-40, 101-121.
{{Refend}}
 
[[Kategori:Zerdüştçülük tarihi]]
[[Kategori:Zerdüştçülük]]
104.905

değişiklik