"Asya mandası" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
düzen
k (Bot: Artık Vikiveri tarafından d:q42710 sayfası üzerinden sağlanan 69 vikilerarası bağlantı taşınıyor)
k (düzen)
}}
 
'''Asya mandası''' (''Bubalus bubalis''), camış olarak da bilinir, [[Türkiye]]'de camız, camış, kömüş adları ile de anılır. Yavrusuna malak denir. [[Boynuzlugiller]] (Bovidae) famiyasının [[sığırlar]](Bovinae) alt familyasına ait bir [[tür]]. Çoğunlukla evcil hayvan olarak tanınır. Yabani mandaların sayıları çok azalmıştır. Türkiyede evcil hayvan olarak yetiştirilen mandaların sayısı [[1982]] yılında 1.002.000 iken, [[2006]] yılına kadar düşmüştür
 
Çoğu diğer dillerde suya bağımlı yaşama şeklini ifade eden isimleri vardır; örneğin: "''Water buffalo''". Mandalar hava sıcaklığı 30 santigrad derecenin üzerine çıktığında ter bezleri sığırınkine göre %10 daha az olduğundan yeterince vücut ısısını ter yoluyla atamazlar. Bu durum, onların metabolizmalarının bozulmasına neden olur. Bu olumsuzluğu önlemek ve serinlemek için günde birkaç kez suya girmeleri gerekir. Bu yüzden fazla kurak iklimli bölgelerde, yapay bir göl ya da duş sistemi yapılmazsa manda yetiştirilemez.
 
== Özellikleri ==
Manda 180  cm boyuna, 3 metre uzunluğa ve 1 ton ağırlığa kadar varabilir. Ama bu en büyük ölçüleri neredeyse sadece yabani mandalarda görülmüştür. Ev hayvanı olarak tutulan mandalar daha küçük olurlar ve ağırlıkları 500 kilodan fazla olanlara zor rastlanır. Vücutları sığırlar için tipik olan fıçı şekline sahiptir. Yabani mandaların rengi gri, kahverengi ya da siyah olur. Evcil mandalarda bu renklerin yanında, siyah-beyaz alacalıları ve hatta tamamen beyazları da bulunur.
 
Mandalarda sadece erkeklerin değil dişilerin de boynuzları vardır. Bu boynuzları bazı soylarda dümdüz yanlara doğru uzanır, diğerlerinde ise yuvarlağımsı bir biçimde arkaya doğru uzanır. Boynuzların uzunlukları bir metreye kadar varabilir. Dişilerin boynuzları erkeklerinkinden biraz daha kısa olur. Ayrıca daha kısa boynuzları olan manda soyları vardır. Tırnaklarını birbirlerinden epey ayırabilmesi, yaşadığı bataklıklarda daha rahat yürüyebilmesini sağlar. Mandalar boynuz şekillerine göre gruplara ayrılır. Bunlar, Murrah, Akdeniz, Jaffarabadi ve Bataklık mandasıdır. Murrah gruptaki mandaların boynuzları küçüktür ve daire şeklinde kıvrıktır. Akdeniz grubundaki mandalarda boynuzlar yukarıdan aşağıya ve sonra geriye yönelmiştir. Jaffarabadi'de ise boynuzlar aşağıya doğru uzun şekilde yönelir sonra yukarı yönelerek ucundan daire şeklinde kıvrılır. Bataklık mandlarında boynuzlar hem kalın ve hem de oldukça uzundur.
Günümüzde hangi mandaların hakiki yabani manda ve hangilerinin sonradan tekrar yabanileşmiş olan evcil manda soyu olduğunu kesin olarak belirlemek zor olmuştur. [[Kamboçya]], [[Laos]] ve [[Vietnam]]'da artık hakiki yaban mandaları bulunmadığı düşünülür. Birkaç hakiki yabani manda sürüleri dağınık şekilde [[Nepal]], [[Bhutan]] ve [[Hindistan]]'ın [[Assam]], [[Madhya Pradesh]], [[Meghalaya]] ve [[Arunachal Pradesh]] illerinde yaşamaktadırlar. [[Tayland]]'ın batısında ve [[Sri Lanka]]'da yaşayan mandaların hakiki yaban mandası olup olmadığı konusu hala tartışılmaktadır.
 
Mandalar yaşam bölgesi olarak geniş sulak bölgeleri, bataklıkları ve ırmak vadilerini tercih ederler. Mandaların derisi, hem çok kalın hem de koyu renk olduğu için, çabuk sıcaklar ve serinlemek için suya girmesi gerekir. Serinlemek ve böcek/sineklerden kurtulmak için hergünher gün saatlerce suya veya çamura girerler. Çamurdan çıktıklarından sonra üzerlerinde kuruyup kalan çamur da onları bir süre kan emici sineklere karşı korur.
 
== Yaşam şekilleri ==
* '''Murrah''', Hindistan/ Haryana, [[Punjab]]; En fazla süt veren manda soyu. Bütün dünyaya ihraç edilmekte.
* '''Nili-Ravi''', Hindistan/ [[Punjab]]; Süt-mandası; vücudu siyah ama yüzü beyaz alacadır. Boynuzları çok kısadır.
* '''Pandharpuri''', Hindistan/ [[Maharashtra]]; Süt-mandası; Vücudu siyah renk, dev boynuzları 150  cm uzunluğundadır.
* '''Malaii mandası''', Güneydoğu Asya; Yük hayvanı; Vücudu gri renk, orta uzunlukta orak şeklinde boynuzları vardır.
 
== Sınıflandırma ==
Mandaların eski sınıflandırmalarında yabani mandalar ''Bubalus arnee'' ve evcil mandalar ''Bubalus bubalis'' diye adlandırılıyorlardı. Ama bunların ikiside aynı türe ait oldukları için bugünkü modern sınıflandırmalarında artık sırf ''Bubalus bubalis'' adı kullanılmaktadır. Ama bu türün yanında diğer türlerin var olması bilimcilerin arasında hala tartışma konusu olmaya devam etmektedir. Bazı bilimciler, atasının soyu 3500 yıl evvel tükenmiş olan Çin mandasını ayrı bir tür olarak görüp ''Bubalus mephistopheles'' adını kullanırlar. [[Filipinler]]'de bulunan Tamarau mandasıda, bazı bilimciler tarafından alt tür olarak kabul edilir. Günümüzde mandalar Syncerus ve Bubalus olarak iki ayrıcinse aittir. Syncerus cinsinin tüm türleri yabani olarak Afrika kıtasında yaşarlar. Syncerus caffer caffer (Cape mandası)belgesel filmlerde en çok gösterilen mandadır.
 
== Dış bağlantılar ==
461.643

değişiklik