"Karaz kültürü" sayfasının sürümleri arasındaki fark

değişiklik özeti yok
k (Makedon Karaz kültürü sayfasını Karaz Kültürü sayfasına taşıdı: İmla hatası yapmışım)
[[Dosya:Influencedurartu1.PNG|right|thumb|200px300px]]
'''Karaz Kültürü''', [[Geç Kalkolitik Çağ]] ve [[Tunç Çağı]] boyunca [[Doğu Anadolu]], [[Transkafkasya]], [[Azerbaycan]] ve Kuzeybatı İran'ı içine alan bir yayılma gösteren kültürdür.<ref name="1,2">Veli Ünsal, [http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/GSED/article/viewFile/2284/2291 ''Karaz Kültürünün Kuzey Sınırı''] – Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı 16 (2006) – Sh.: 127</ref> Sovyet arkeoloj [[Boris Kuftin]]'in çalışmalarında ortaya konulmuştur.<ref>[http://www.smartdefine.org/kuftin,_boris SmartDefine]</ref> Kuftin, 1940 yılında bu kültürü ilk olarak tanımlamış ve '''Kura-Aras Kültürü''' olarak adlandırmıştır.<ref>Murat Arık, [http://www.belgeler.com/blg/1b5y/esik-kurgani-buluntulari-ve-kultur-tarihi-acisindan-degerlendirilmesi-kurgan-esik-its-finds-and-examination-point-of-view-culture-history ''Esik Kurganı, Buluntuları ve Kültür Tarihi Açısından Değerlendirilmesi''] Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Eskiçağ Tarihi Bilimdalı, Yüksek lisans tezi – Sh.: 7</ref> Karaz Kültürü'nün yayılma alanı kuzeyde Kuzey Karadeniz Dağları - [[Transkafkasya]] hattına, doğuda İran'daki [[Urmiye Gölü]]'ne, batıda [[Divriği]] - [[Kangal]], Malatya - Elazığ hattına, güneyde ise Kahramanmaraş - [[Amik Ovası]] Filistin hattına uzanmaktadır.<ref name="1,2"/> Günümüzün siyasi yapılanışına göre ifade edilecek olursa, Karaz Kültürü'nün yayılma alanı [[Gürcistan]], [[Ermenistan]], [[Azerbaycan]], Doğu Anadolu ve Kuzeybatı İran'dır.<ref>Davut Yiğitbaş, Süleyman Can,[http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt5/cilt5sayi20_pdf/4_arkeoloji/yigitbasi_davut.pdf ''Van Müzesi Buluntuları Işığında Van-Muş Bölgesinde Erken Tunç Çağı ve Karaz Kültürü''] Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Cilt 5, Sayı 20 – Sh.: 275</ref>
'''Kür-Araz kültürü''', [[Eneolit]]in sonunda ve erken [[Tunç Çağı]]nda (MÖ 4. binyılın sonu - 3. binyıl) [[Güney Kafkasya]]'da kurulmuş bir medeniyet. Bu kültür [[Mingaçevir]], [[Qazax]], [[Haçmaz]], [[Tebriz]], [[Qabala]] şehirlerinin bulunduğu alanda daha etkili olmuştur.
 
== Adlandırma ve köken ==
Kür-Araz kültürü [[Güney Kafkasya]]'da kurulmuş, doğu [[İran]] ve [[Orta Asya]]nın güney-doğusu gibi geniş bir arazide yayılmıştır. Bu kültür insanları yuvarlak və düzbucaqlı evlerde yaşar, siyah renkte kap-kaçak kullanır, meyidi yandırır, ya da bükülmüş halda basdırır, üstünə qırmızı mineral boyaq ([[oxra]]) səpirdilər.
 
Farlı arkeologların, farklı bölgederdeki araştırma ve kazılarından ulaştıkları yargılara bağlı olarak Kültür'ün kökeni konusunda, dolayısıyla adlandırmada farklı görüşler vardır. Örneğin [[Kura Nehri]] ile [[Aras Nehri]] arasındak kalan alanda [[kurgan]]larla temsil edilen bu kültüre Kuftin Kura-Aras Kültürü adını vermiştir. Diğer yandan kökeninin [[Gürcistan]] olduğu yönünde görüşler ileri sürülmüştür.<ref name="1,4"/>
Kür-Araz kültürü yayıldığı alanda diğer etnik gruplarla karışırdı. Bu kültür bir ara, [[Mezopotamya]]nın kuzeyinde yaşamış [[hurri tayfaları]]na mensup olduğunu düşünenler olmuştur. Aynı zamanda Kür-Araz kültürü arazisinde Türk dilleri konuşanların etnik karışması ihtimali üzerinde durulmuştur.
 
İlk olarak Erzurum yakınlarındaki [[Karaz Höyük]] çanak çömlek buluntularıyla tanımlanmış olan bu kültür, kültürlerin, ilk tespit edildikleri yer adıyla anılması şeklindeki geleneğe bağlı olarak Karaz Kültürü olarak tanımlanmaktadır.<ref name="19,1"/><ref>Veli Ünsal, ''Karaz Kültürünün Kuzey Sınırı'' Sh.: 130</ref> Türk arkeologlarına göre<ref name="1,4">Veli Ünsal, [http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt1/sayi3/sayi3_pdf/unsal_veli.pdf ''M.Ö. III. Binde Kuzeydoğu Anadolu'''] Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı 3, Sh.: 402</ref> Kültür'ün en eski yerleşmeleri Doğu Anadolu'da, Erzurum ve çevresidir.<ref name="1,1"> Veli Ünsal, ''M.Ö. III. Binde Kuzeydoğu Anadolu''' Sh.: 399</ref> Bu bölgede [[Karaz Höyük]], [[Pulur Höyük]], [[Güzelova Höyük]] ve [[Sos Höyük]] ve [[Büyüktepe Höyük]], ilk Karaz yerleşmeleridir.
== Bakınız ==
 
* [[Ağrı Dağı]]
Türk arkeoloji yazınında baskın biçimde Karaz Kültürü olarak tanımlanan bu kültür farklı adlandırmalara da konu olur.<ref>[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,43806/erzurum-arkeoloji-muzesi.html Erzurum Arkeoloji Müzesi]</ref> Bu adlandırmalar, '''Erken Transkafkasya Kültürü''', '''Yanık Kültürü''', '''Hirbet Kerak Kültürü'''<ref>M. Tamer Tarhan, [http://www.iudergi.com/tr/index.php/anadolu/article/viewFile/1452/1319 ''Urartu Devleti'nin "Kuruluş" Evresi''] Sh.: 78</ref> ve '''Doğu Anadolu'nun Bakır Çağı'''',<ref name="1,1"/> '''Bet Yerah''', '''Trans Kafkasya'nın Eneolitik Kültürü'''<ref>Yasin Topaloğlu, [http://www.scribd.com/doc/43200583/9/Karaz-Kulturu ''Ardahan-Çıldır Bölgesi Tarihi ve Arkeolojik Araştırmaları'''] Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilimdalı Yüksek lisans tezi – Sh.: 40-41</ref> Özellikle kazılarda ortaya çıkarılan bazı buluntular da durumu tartışmalı hale getirmektedir. Örneğin [[Arslantepe Höyüğü]] VIA tabakasındaki büyük kent yerleşimini yıkarak yerleşen ve VIB tabakasını kuran halkın Doğu Anadolu -Transkafkasya kökenli bir halk olduğu ileri sürülmektedir. Yeniden bir köy görünümüne dönen yerleşimin bu tabakası ''koyu yüzlü açkılı mal'' buluntuları vermektedir. Kentte ortaya çıkan bu çanak çömlek geleneğinin kenti yıkıp yerleşen toplulukla bölgeye geldiği ileri sürülmektedir. Diğer yandan [[Tepecik / Makaraz Höyük]] Kalkolitik Çağ'ın sonuna tarihlenen tabakasında hem Karaz malı, hem [[Uruk Dönemi|Uruk]] malı, hem de İç Anadolu çanak çömleği buluntuları vermesi, Karaz Kültürü'nün bu bölgede doğduğu yönünde bir argüman olarak görülmektedir. <ref>Savaş Harmankaya, [http://www.tayproject.org/downloads/ITC_SH.pdf ''Türkiye İlk Tunç Çağı Araştırmaları Üzerine Bir Değerlendirme''] – Sh.: 21</ref> Bütün bunlara karşın, bu kültürün kendine özgü ve son derece belirgin çanak çömlek türünün ele geçtiği en eski kazı Karaz Höyük kazılarıdır. Bu noktadan hareketle Türk bilim çevreleri, Karaz Kültürü adlandırmasında karar kılmıştır.<ref name="19,1">Mehmet Kürşat Suküt, ''Prehistorik Dönemden Roma'nın Sonuna Kadar Aydıntepe'' – Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yüksek lisans tezi Sh.: 19</ref><ref name="bş">Betül Şenbak, [http://www.belgeler.com/blg/pk5/siran-ve-cevresi-hoyuk-ve-kaya-mezarlari-hoyuks-and-rock-graves-of-the-siran-and-arround ''Şiran ve Çevresi Höyük ve Kaya Mezarları''] Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı – Yüksek lisans tezi – Sh.: 16</ref><ref name="vü,1">Veli Ünsal, [http://www.tarihportali.net/tarih/karaz_kulturu_ve_kuzeydogu_anadolu-t8686.0.html Karaz Kültürü ve Kuzeydoğu Anadolu]</ref> Diğer yandan diğer adlandırmalar bu kültürün tüm niteliklerini ortaya koymaktan uzaktır. Fakat Erzurum çevresinde yapılan kazılarda ulaşılan buluntular bu kültürün en kuvvetli örneklerini vermektedir.<ref>Mehmet Kürşat Suküt, Sh.: 18</ref>
* [[Tunç Çağı]]
 
Diğer yandan belirli bir bölgedeki kültürün izlenen gelişme çizgisinde, belirli bir dönemde ortaya çıkan farklı kültür ögeleri dikkat çekici olmalıdır. Örneğin Suriye ve Filistin'de Erken Tunç Çağı III süresince yerel bir gelişim vermeyen ve yerel kültürel geleneğe dayanmayan, buna karşın gelişmiş biçimde ortaya çıkan Karaz Kültürü buluntuları, daha eski haliyle Doğu Anadolu'da ve Trans Kafkasya'da görülmektedir. Örneğin Kurt Bittel [[Hama]] tabakalanması ile ilgili çalışmasında "Bu tabakanın daha sonraki yığıntılarında … Hirbert Kerak diye adlandırdığımız cinsten bol çanak çömleğe rastlanır. Onlar burada hiç yoktan apansızın çıkagelmişlerdir ve yerli bir gelişimin malı olmadıkları besbellidir." diye yazmaktadır.<ref>Yasın Topaloğlu, Sh.: 42</ref>
 
Karaz Kültürü'nün etnik kökeninin [[Hurri]] olduğu<ref name="bş"/> ve gerek kronolojik, gerekse de coğrafi olarak Yakındoğu prehistoryasının en büyük kültürlerinden biri olduğu kabul edilir.<ref>Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sh.: 276</ref>
 
Karaz Kültürü'nün ayırt edici, tanımlayıcı iki özelliği çanak çömleği ve mimarisidir.<ref name="1,3">Veli Ünsal, ''M.Ö. III. Binde Kuzeydoğu Anadolu'' Sh.: 401</ref> Kuzeydoğu Anadolu'da Geç Kalkolitik Çağ ve [[Erken Tunç Çağı]]'nın başlarında görülen bu kültür çevre bölgelere daha geç çağlarda yayılmıştır. Örneğin Kuzey Suriye ve Filistin'e erken Tunç Çağı – Orta Tunç Çağı geçiş evresinde ulaşmıştır. Doğu Anadolu'dan yayılma esas olarak iki ana güzergah üzerinden olmuştur. Bir güzergah, Kuzey [[Mezopotamya]]'ya [[Umriye Gölü]] civarı üzerinden, daha kapsamlı olan güzergah ise Kuzey Suriye ve Filistin'e ise [[Elazığ]] - [[Malatya]] hattından olmuştu.<ref name="19,1"/>.<ref name="1,4"/> Karaz Kültürü, kendine özgü çanak çömlek buluntularından tespit edilmektedir. Bu Karaz çanak çömleği Doğu Anadolu'da [[Geç Kalkolitik Çağ]]'da görülmeye başlanmıştır ama, tam gelişkin şeklini [[Erken Tunç Çağı]]'nda almıştır. Bir yandan da erken Tunç Çağı ile Karaz Kültürü özdeşleşmiştir.<ref>Halim Korucu, ''Kars'ta Erken Tunç Çağı ve Karaz Kültürü İzleri'' Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 2009 / 9 [http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44764/turk-arkeoloji-ve-etnografya-dergisi.html] – Sh.: 45</ref>
 
== Çanak çömlek ==
 
Cağdaşı olan yerleşmelerde çömlekçi çarkı biliniyor ve kullanılıyor olmasına karşın Karaz çanak çömleği el yapımı olarak üretilmeye devam edilmiştir. Karaz çanak çömleği tak renkli (monokrom), astarlı ve açkılıdır. Süslemeler çizgilerden oluşur. Bu çizgiler genellikle spiral, paralel ya da kesişen çizgilerdir. Yiv, oluk ve kabartma teknikleriyle uygulanmış olurlar. Karaz seramiği çoğu kez "''koyu yüzlü açkılı mal''" tanımlamasıyla ifade edilir. Bu tanımlamayla bir yandan yüzey renginin koyu renk ya da kirli görünümde olduğu, diğer yandan da açkılı olmaları ifade edilmektedir. Açkı, Karaz çanak çömleğinin yayıldığı yer yerde görülen ortak özelliğidir hem de diğer çanak çömlekten ayırt ediği niteliğidir.<ref name="1,3"/>
 
== Mimari ==
 
Kazılarda çok net bir mimari ortaya çıkarılamadıysa da Karaz mimari geleneğinin ana hatlarını belirlemek mümkün olmuştur. Taş temel üzerine [[kerpiç]] duvarlarla, dik köşeli, bir ya da iki odalı inşa edilen bu yapılar yanında muhtemelen dini ritüellerde kullanılan ocaklar ortaya çıkarılmıştır. Kültürün yayıldığı diğer bölgelerde açığa çıkarılan dairesel planlı yapılar ise Hurri geleneksel mimarisini ifade etmektedir.<ref name="1,3"/>
 
== Dış bağlantılar ==
 
* [http://www.anadoluuygarliklari.com/anadolu-da-ilk-yerlesimler/141-Karaz] Birkaç Karaz çanak çömleği fotoğrafı
* [http://www.geocities.com/komblema/observe.htm The Chronology of the Caucasus During the Early Metal Age: Observations from Central Transcaucasus] - Giorgi L. Kavtaradze
* [http://www.geocities.com/komblege/ansch1.htm The Beginnings of Metallurgy] - includes extensive discussion of Kura-Araxes metalworking
 
== Kaynakça ==
{{kaynakça|2}}
 
[[Kategori:Eski etnik gruplar]]
[[Kategori:Arkeolojik kültürler]]
[[Kategori:Gürcistan'daki arkeolojik sitler]]
[[Kategori:Ermenistan'daki arkeolojik sitler]]
[[Kategori:Osetya]]
[[Kategori:İnguşya]]
[[Kategori:Çeçenistan tarihi]]
[[Kategori:Dağıstan'daki arkeolojik sitler]]
[[Kategori:Azerbaycan tarihi]]
[[Kategori:Türkiye'deki arkeolojik sitler]]
[[Kategori:İran'daki arkeolojik sitler]]
[[Kategori:Kafkasya tarihi]]
[[Kategori:Orta Doğu arkeolojisi]]
[[Kategori:Tunç Çağı]]
[[Kategori:Bakır Çağı]]
[[Kategori:Vaynahlar]]
[[Kategori:Tarih öncesi Anadolu]]
 
[[ca:Cultura de Kura-Araxes]]
[[de:Kura-Araxes-Kultur]]
[[en: Kura–Araxes culture]]
[[es:Cultura Kurá-Araxes]]
[[fr:Culture kouro-araxe]]
6.743

değişiklik