Ölçü (matematik)

uzunluk, alan, hacim ve integralin bir genellemesi olarak görülebilecek bir kümenin bazı alt kümelerine sayılar atayan işlev

Matematiksel analizde, küme üzerindeki bir ölçü, bu kümenin her bir uygun alt kümesine bir sayı atamanın sistematik bir yoludur ve sezgisel olarak kümenin boyutu olarak yorumlanır. Bu anlamda ölçü, uzunluk, alan ve hacim kavramlarının bir genellemesidir. Özellikle önemli bir örnek, Öklid geometrisinin geleneksel uzunluğunu, alanını ve hacmini n-boyutlu Öklid uzayının Rn uygun alt kümelerine atayan bir Öklid uzayındaki Lebesgue ölçüsüdür. Örneğin, gerçek sayılardaki [0, 1] aralığının Lebesgue ölçüsü, kelimenin günlük anlamındaki uzunluğudur ve tam olarak 1'dir.

Gayri resmi olarak, bir ölçü tekdüze olma özelliğine sahiptir, yani A, B’nin bir alt kümesi ise, A’nın ölçüsü B’nin ölçüsünden küçük veya ona eşittir. Ayrıca, boş kümenin ölçüsünün 0 olması gerekir.

Teknik olarak, ölçü, bir X kümesinin (belirli) alt kümelerine negatif olmayan bir gerçel sayı veya +∞ atayan bir fonksiyondur (aşağıdaki Tanıma bakınız). Ayrıca sayılabilir şekilde toplanır olmalıdır: Sonlu (veya sayılabilir olarak sonsuz) sayıda "daha küçük" ayrık alt kümelere ayrıştırılabilen "büyük" bir alt kümenin ölçüsü, "daha küçük" alt kümelerin ölçülerinin toplamına eşittir. Genel olarak, bir ölçünün diğer aksiyomlarını yerine getirirken belirli bir kümenin her bir alt kümesiyle tutarlı bir boyutu ilişkilendirilmek istenirse, yalnızca sayma ölçüsü gibi önemsiz örnekler bulunur. Bu problem, ölçüsü bir σ-cebir oluşturmak için gerekli olan ölçülebilir alt kümeler olarak adlandırılan, yalnızca tüm alt kümelerin bir alt koleksiyonu üzerinde tanımlayarak çözüldü. Bu, sayılabilir birliklerin, sayılabilir kesişimlerin ve ölçülebilir alt kümelerin tamamlayıcılarının ölçülebilir olduğu anlamına gelir. Üzerinde Lebesgue ölçüsünün tutarlı bir şekilde tanımlanamadığı bir Öklid uzayındaki ölçülemeyen kümeler, tamamlayıcıları ile kötü bir şekilde karıştırılma anlamında zorunlu olarak karmaşıktır.[1] Aslında onların varlığı, seçim aksiyomunun en az bir değişkeni sıfırdan farklı olan (non-trivial) bir sonucudur.

Ölçüm teorisi, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında diğerlerinin yanı sıra Émile Borel, Henri Lebesgue, Johann Radon ve Maurice Fréchet tarafından birbirini takip eden aşamalarda geliştirildi. Ölçülerin ana uygulamaları, Lebesgue integralinin temelleri içinde, Andrey Kolmogorov'un belitleştirilmesine ait olasılık teorisinde ve ergodik teoride yer almaktadır. Entegrasyon teorisinde, bir ölçü belirtmek, Öklid uzayının alt kümelerinden daha genel uzaylar üzerindeki integrallerin tanımlamasına izin verir; dahası, Öklid uzayları üzerine Lebesgue ölçümü ile ilgili integral daha geneldir ve selefi Riemann integralinden daha zengin bir teoriye sahiptir. Olasılık teorisi, tüm kümeye 1 büyüklüğünü atayan ölçüleri dikkate alır ve ölçülebilir alt kümeleri olasılıkları ölçü tarafından verilen olaylar olarak kabul eder. Ergodik teori, bir dinamik sistem altında değişmeyen veya doğal olarak ortaya çıkan ölçüleri dikkate alır.

TanımDüzenle

 
Bir μ ölçüsü için sayılabilir toplanırlık: Sayılabilir ayrık birleşimin ölçüsü, her bir alt kümenin tüm ölçülerinin toplamı ile aynıdır.

X bir küme ve Σ, X üzerinde bir σ-cebir olsun. Σ'dan genişletilmiş gerçek sayı doğrusuna bir μ fonksiyonuna, aşağıdaki özellikleri sağlıyorsa ölçü denir:

  • Negatif olmama: Σ'daki tüm E'ler için, μ(E) ≥ 0'dir.
  • Sıfır boş küme:  .
  • Sayılabilir toplanırlık (veya σ-toplanırlık): Σ'de tüm sayılabilir koleksiyonlar   için ikili ayrık kümeler,
 

En az bir küme   sonlu bir ölçüye sahipse,   otomatik olarak karşılanır. Nitekim sayılabilir toplanırlık vasıtasıyla,

 

ve bu nedenle  

Yukarıdaki ölçü tanımının yalnızca ikinci ve üçüncü koşulları karşılanırsa ve μ, ±∞ değerlerinden en fazla birini alırsa, μ işaretli ölçü olarak adlandırılır.

(X, Σ) çifti, bir ölçülebilir uzay olarak adlandırılır, Σ'nın üyelerine ölçülebilir kümeler denir. Eğer   ve   iki ölçülebilir uzay ise, eğer her Y-ölçülebilir küme   için, ters görüntü X ölçülebilir -yani:   ise, ardından bir fonksiyon   ölçülebilir olarak adlandırılır. Bu kurulumda, ölçülebilir fonksiyonların bileşimi ölçülebilirdir ve ölçülebilir uzaylar ile ölçülebilir fonksiyonlar, nesneler olarak ölçülebilir uzaylar ve oklar gibi ölçülebilir fonksiyonlar kümesini bir kategori haline getirir. Ayrıca başka bir kurulumla ilgili bkz. Ölçülebilir fonksiyon#Terim kullanım varyasyonları.

Bir (X, Σ, μ) üçlüsü ölçü uzayı olarak adlandırılır. Bir olasılık ölçüsü, toplam ölçüsü bir olan bir ölçüdür - yani μ(X) = 1 . Olasılık uzayı, olasılık ölçüsüne sahip bir ölçü uzayıdır.

Aynı zamanda topolojik uzay olan ölçü uzayları için, ölçü ve topoloji için çeşitli uyumluluk koşulları yerleştirilebilir. Pratikte analizde (ve çoğu durumda olasılık teorisinde de) karşılaşılan ölçülerin çoğu Radon ölçüleridir. Radon ölçüleri, kompakt destekli sürekli fonksiyonların yerel dışbükey uzayında doğrusal fonksiyonlar açısından alternatif bir tanıma sahiptir. Bu yaklaşım Bourbaki (2004) ve bir dizi başka kaynak tarafından alınmıştır. Daha fazla ayrıntı için Radon ölçüleri hakkındaki makaleye bakın.

ÖrneklerDüzenle

Bazı önemli ölçüler burada listelenmiştir.

Çeşitli teorilerde kullanılan diğer 'adlandırılmış' ölçüler şunları içerir: Borel ölçüsü, Jordan ölçüsü, ergodik ölçü, Euler ölçüsü, Gauss ölçüsü, Baire ölçüsü, Radon ölçüsü, Young ölçüsü ve Loeb ölçüsü.

Fizikte bir ölçüye örnek olarak kütlenin uzamsal dağılımı (örneğin, yerçekimi potansiyeline bakınız) veya korunan başka bir negatif olmayan kapsamlı özellik gösterilebilir (bunların bir listesi için korunum yasasına bakınız). Negatif değerler, işaretli ölçümlere yol açar, aşağıdaki "genellemeler" bölümüne bakın.

  • Semplektik bir manifolddaki doğal hacim formu olarak da bilinen Liouville ölçüsü, klasik istatistiksel ve Hamilton mekaniğinde faydalıdır.
  • Gibbs ölçüsü, istatistiksel mekanikte, genellikle kanonik topluluk adı altında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Temel özelliklerDüzenle

μ bir ölçü olsun.

MonotonlukDüzenle

Eğer E1 ve E2, E1 ⊆ E2 olmak üzere ölçülebilir kümeler ise,

 

Sayılabilir birleşim ve kesişimlerin ölçüsüDüzenle

Alt toplanırlıkDüzenle

Σ'deki (mutlaka ayrık olmayan) En ölçülebilir kümelerinin herhangi bir sayılabilir E1, E2, E3, ... dizisi için:

 

Alttan süreklilikDüzenle

E1, E2, E3, ... ölçülebilir kümeler ve   ise tüm n, En kümelerinin birleşimi ölçülebilirdir ve aşağıdaki ifade geçerlidir:

 

Üstten süreklilikDüzenle

E1, E2, E3, ... ölçülebilir kümeler ise ve tüm n,   için, En kümelerinin kesişimi ölçülebilirdir; ayrıca, en az bir En sonlu bir ölçüye sahipse, o zaman

 

Bu özellik, en az bir En'nin sonlu ölçüye sahip olduğu varsayımı olmaksızın yanlıştır. Örneğin, her nN, En = [n, ∞) ⊂ R, bunların hepsi sonsuz Lebesgue ölçüsüne sahiptir, ancak kesişim boştur.

Sigma-sonlu ölçülerDüzenle

μ(X) sonlu bir gerçek sayı ise (∞ yerine) bir (X, Σ, μ) ölçü uzayına sonlu denir. Sıfır olmayan sonlu ölçüler, herhangi bir sonlu ölçü μ, olasılık ölçüsü ile orantılıdır;   anlamında olasılık ölçüsüne benzer. μ ölçüsü, X ölçülebilir sonlu ölçü kümelerinin sayılabilir bir birleşimine ayrıştırılabiliyorsa, σ-sonlu olarak adlandırılır. Benzer şekilde, bir ölçü uzayındaki bir kümenin, sonlu ölçülü kümelerin sayılabilir bir birleşimi ise, bir σ-sonlu ölçüsü olduğu söylenir.

Örneğin, standart Lebesgue ölçüsüne sahip reel sayılar σ-sonludur, ancak sonlu değildir. Tüm k tam sayıları için kapalı aralıkları [k, k+1] düşünün; sayılabilecek bu tür aralıklar vardır, her birinin ölçüsü 1'dir ve bunların birleşimi tüm gerçek doğrudur. Alternatif olarak, her sonlu gerçekler kümesine kümedeki nokta sayısını atayan sayma ölçüsü ile gerçek sayıları düşünün. Bu ölçü uzayı σ-sonlu değildir, çünkü sonlu ölçülü her küme yalnızca sonlu sayıda nokta içerir ve tüm gerçek doğruyu kaplamak için sayılamayacak kadar çok sayıda küme gerekir. Σ-sonlu ölçü uzaylarının bazı çok uygun özellikleri vardır; σ-sonluluğu bu bağlamda topolojik uzayların Lindelöf özelliği ile karşılaştırılabilir. Bir ölçü uzayının 'sayılamayan ölçüye' sahip olabileceği fikrinin belirsiz bir genellemesi olarak da düşünülebilirler.

s-sonlu ölçülerDüzenle

Bir ölçü, sınırlı ölçülerin sayılabilir bir toplamı ise, s-sonlu olduğu söylenir. S-sonlu ölçüler sigma-sonlu ölçülerden daha geneldir ve stokastik süreçler teorisinde uygulamaları vardır.

TamlıkDüzenle

Ölçülebilir X kümesi, μ(X) = 0 ise boş küme olarak adlandırılır. Boş kümenin bir alt kümesine ihmal edilebilir küme denir. İhmal edilebilir bir kümenin ölçülebilir olması gerekmez, ancak ölçülebilir her ihmal edilebilir küme otomatik olarak bir boş kümedir. Her ihmal edilebilir küme ölçülebilir ise bir ölçü eksiksiz olarak adlandırılır.

Ölçülebilir bir X kümesinden ihmal edilebilir bir küme kadar farklılık gösteren Y alt kümelerinin σ-cebiri dikkate alınarak, yani X ve Y simetri farkı bir sıfır kümede yer alacak şekilde bir ölçü, tam bir ölçü olarak genişletilebilir. Bu, μ(Y)'yi μ(X)'e eşit olarak tanımlar.

ToplanırlıkDüzenle

Ölçümlerin sayılabilecek şekilde toplanır olması gerekmektedir. Ancak durum aşağıdaki şekilde güçlendirilebilir. Herhangi bir   kümesi ve herhangi bir negatif olmayan   için;

 

Yani,   toplamını, sonlu birçoğunun tüm toplamlarının eküsü (supremum) olarak tanımlıyoruz.

 'da bir   ölçüsü, eğer herhangi bir   ve herhangi bir ayrık küme ailesi   için aşağıdaki sağlanırsa  -toplanır'dır:

 
 

İkinci koşulun, boş kümelerin idealinin  -tam olduğu ifadeye eşdeğer olduğuna dikkat edin.

Ölçülemeyen kümelerDüzenle

Seçim aksiyomunun doğru olduğu varsayılırsa, Öklid uzayının tüm alt kümelerinin Lebesgue ölçülebilir olmadığı kanıtlanabilir; Bu tür kümelerin örnekleri arasında Vitali kümesi ve Hausdorff paradoksu ve Banach-Tarski paradoksu tarafından öne sürülen ölçülemeyen kümeler bulunur.

GenellemelerDüzenle

Belirli amaçlar için, değerleri negatif olmayan gerçeklerle veya sonsuzlukla sınırlı olmayan bir "ölçüye" sahip olmak yararlıdır. Örneğin, değerleri (işaretli) gerçek sayılarda olan sayılabilir bir toplanır küme fonksiyonuna işaretli ölçü, karmaşık sayılarda değerlere sahip böyle bir fonksiyona ise karmaşık ölçü denir. Banach uzaylarında değer alan ölçüler kapsamlı bir şekilde çalışılmıştır.[2] Bir Hilbert uzayında kendine eşlenik izdüşümler kümesindeki değerleri alan bir ölçüye, izdüşüm değerli ölçü adı verilir; bunlar, spektral teorem için fonksiyonel analizde kullanılır. Negatif olmayan değerler alan olağan ölçüleri genellemelerden ayırmak gerektiğinde, pozitif ölçü terimi kullanılır. Pozitif ölçüler, konik kombinasyon altında kapatılır, ancak genel doğrusal kombinasyon değil, işaretli ölçüler pozitif ölçülerin doğrusal kapanmasıdır.

Diğer bir genelleme, içerik olarak da bilinen sonlu toplanır ölçüdür. Bu, sayılabilir toplanırlığa ihtiyaç duymak yerine sadece sonlu toplanırlığa ihtiyacımız olması dışında bir ölçü ile aynıdır. Tarihsel olarak, bu tanım ilk önce kullanıldı. Genel olarak, sonlu toplanır ölçümlerin Banach limitleri, L ikilisi ve Stone-Čech kompaktlaştırma gibi kavramlarla bağlantılı olduğu ortaya çıktı. Tüm bunlar bir şekilde seçim aksiyomuna bağlıdır. Geometrik ölçü teorisindeki bazı teknik problemlerde içerik yararlı olmaya devam etmektedir; bu Banach ölçülerinin teorisidir.

Bir yük, her iki yöndeki bir genellemedir: Sonlu toplanırlığa sahip, işaretli bir ölçüdür.

Ayrıca bakınızDüzenle

 

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Halmos, Paul (1950), Measure theory, Van Nostrand and Co.
  2. ^ Rao, M. M. (2012), Random and Vector Measures, Series on Multivariate Analysis, 9, World Scientific, ISBN 978-981-4350-81-5, MR 2840012 .

BibliyografyaDüzenle

  • Robert G. Bartle (1995) The Elements of Integration and Lebesgue Measure, Wiley Interscience.
  • Bauer, H. (2001), Measure and Integration Theory, Berlin: de Gruyter, ISBN 978-3110167191 
  • Bear, H.S. (2001), A Primer of Lebesgue Integration, San Diego: Academic Press, ISBN 978-0120839711 
  • Bogachev, V. I. (2006), Measure theory, Berlin: Springer, ISBN 978-3540345138 
  • Bourbaki, Nicolas (2004), Integration I, Springer Verlag, ISBN 3-540-41129-1  Chapter III.
  • R. M. Dudley, 2002. Real Analysis and Probability. Cambridge University Press.
  • Folland, Gerald B. (1999), Real Analysis: Modern Techniques and Their Applications, John Wiley and Sons, ISBN 0471317160  Second edition.
  • Federer, Herbert. Geometric measure theory. Die Grundlehren der mathematischen Wissenschaften, Band 153 Springer-Verlag New York Inc., New York 1969 xiv+676 pp.
  • D. H. Fremlin, 2000. Measure Theory. Torres Fremlin.
  • Jech, Thomas (2003), Set Theory: The Third Millennium Edition, Revised and Expanded, Springer Verlag, ISBN 3-540-44085-2 
  • R. Duncan Luce & Louis Narens (1987). "measurement, theory of," The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v.3, ss. 428–32.
  • M. E. Munroe, 1953. Introduction to Measure and Integration. Addison Wesley.
  • K. P. S. Bhaskara Rao and M. Bhaskara Rao (1983), Theory of Charges: A Study of Finitely Additive Measures, Londra: Academic Press, ss. x + 315, ISBN 0-12-095780-9 
  • Shilov, G. E., and Gurevich, B. L., 1978. Integral, Measure, and Derivative: A Unified Approach, Richard A. Silverman, trans. Dover Publications. 0-486-63519-8. Emphasizes the Daniell integral.
  • Teschl, Gerald, Topics in Real and Functional Analysis, (lecture notes) 
  • Tao, Terence (2011). An Introduction to Measure Theory. Providence, R.I.: American Mathematical Society. ISBN 9780821869192. 
  • Weaver, Nik (2013). Measure Theory and Functional Analysis. World Scientific. ISBN 9789814508568. 

Dış bağlantılarDüzenle