Geleneksel Çin tıbbı

(Çin tıbbı sayfasından yönlendirildi)

Geleneksel Çin Tıbbı (GÇT) (Basitleştirilmiş Çince: 中医学; Geleneksel Çince: 中醫學; pinyin: Zhōngyī xué), binlerce yıldır Çin'de ortaya çıkan, geliştirilen ve uygulanan geleneksel tıbbi uygulamaların bütününü tanımlamaktadır. Sinosfer'de yaygınca kullanılan GÇT; Çi ( 氣 ) kuramı, Yin ile Yang, Beş Unsur, Zang Fu organları ve kanalları kuramı gibi kurucu kuramlara dayanır. Dao kozmogonisine dayanan bu tıbbın kökleri şamanik toplumlara kadar uzanır. Günümüze kadar sürekli geliştirilerek bu günkü halini almıştır. Kökeni Grek Felsefesine dayanan "Modern Tıb" dan oldukça farklı yaklaşımlar sergiler. Çinde klinikler GÇT ve Modern Tıbbı bir arada uygulamaktadır. Kökleri farklı evren anlayışlarına ve kuramlara dayandığı için iki tıb arasında üstünlük karşılaştırması yapmak mümkün değildir. Klinik ölçütlerde Avrupa ve ABD'de yapılan bilimsel çalışmalar GÇT'nin nasıl işe yaradığını henüz açık şekilde ortaya koyamamıştır. Ancak, bir şekilde birçok hastalık ve rahatsızlıkların GÇT yoluyla tedavi edilebildiği veya önemli derecede etkili olduğunu gösteren binlerce makale bilim dünyasının kabul görmüş yayınlarında yer bulmuştur.

Hong Kong Tsim Sha Tsui'da bir geleneksel çin tıbbı ürünleri satan dükkân

Akupunktur ve Moksa ( 针灸 ), Çin Tıbbı Bitkileri, Çin Tıbbı Beslenmesi, Çigong, Tuina, kupa çekme gibi yöntemler kullanan GÇT, bedeni, duyguları ve ruh hallerini içinde yaşanılan çevre ve evren ile birlikte ele alarak rahatsızlıklara teşhis koymakta yine aynı anlayışla da tedavi uygulamaktadır. Geliştirilen tüm yöntemler deneyimlerin bir birikimi olarak ortaya çıkmıştır. MÖ 2500-300 arası dönemde ağırlıklı olarak usta çırak ilişkisiyle bilgiler yeni nesillere aktarılmış. MÖ 300'lü yıllardan sonra tüm klasik eserlerin yeniden sistematik bir örgüyle yazılması süreci başlamıştır. Hekimlik alanında ise günümüzde bile hala başvurulan Huang Di- Nei Jing (Sarı Hakan Dahiliye Tıbbı) adlı eser en eski yazılı kaynak olarak kabul görmektedir. Huang Di, Anadolu geleneğindeki Lokman Hekim gibi efsanevi bir karakter olarak görülmektedir. Özünde ise bu tıbbı eserin, birçok hekimin deneyim ve yöntemlerinin derlemesi olduğu hakim görüştür. Eserde doğu veya batıdaki klasik dönem eserleri gibi soru ve cevap şeklinde konular incelenmiştir. Bu anlatım yöntemi günümüzdeki bir nevi sıkça sorulan sorular külliyatları gibidir.

GÇT ve Modern Bilim TartışmalarıDüzenle

GÇT, bazı modern tıb akademisyenleri tarafından; qi, organ ve kanallar sistemi ve akupunktur yuvacıkları gibi kavramların bilimsel kanıtlara dayanmaması gibi nedenler gösterilerek eleştirilir.[1] Öte yandan bu yaklaşımların bilimsel bir tavır olmadığını, kullanılan yöntemlerin farklı olması sebebiyle modern bilimin, GÇT'nin bilimsel geçerliliği ve etkisi hakkında olumlu ya da olumsuz kesin yargı belirtemeyeceğini öne süren görüşler de vardır. GÇT insan beden anatomisini organlar ve enerji ağı örgüsüyle tariflerken, Modern Tıb beden anatomisini sadece fiziki varlığıyla sınıflandırmıştır. Modern Tıbda kafa karıştıran unsur GÇT'de enerji ağı denilen şeyin tam olarak ne olduğunu bilimsel olarak ortaya koymamasında yatmaktadır. Modern Tıb aynı sorunu Psikoloji "bilimi" için de yaşamaktadır. Psikolojideki birçok kavram tam olarak bilimsel midir değil midir nesnesel olarak ortaya konamaktadır. Burada her iki sahanın temel ayrımının dayandıkları bilimsel felsefi alt yapısında olduğu görülmektedir. Descartes ile başlayan akılcılık anlayışıyla modern bilim, nesnesi olmayan hiçbir şeyi bilim kapsamına alamamaktadır. Dao kozmogonisine dayanan GÇT ise nesne olan herşeyin nesne olmayan bir durum veya halden doğdunu ve bunu tanımlamanın mümkün olmadığını öne sürer. Burada ortaya çıkan soru aynı anda iki farklı bilimin ortaya çıkması mümkün müdür? Kimi felsefeciler, fikçiler tutarlı olduğu sürece ve belli bir sisteme dayanan bütünlüklü bir yöntem taşıdığı sürece farklı bilimler mümkündür, demiştir. Kimi hekimler ise klinikte hastalar açısından bir sistemin bilimsel olup olmadığı hastalığı tedavi edebildiği sürece ikincil sorudur. Birincil soru hastayı daha da kötüleştirmeden tedavi edebilmektir ilkesini savunmuştur.

Bu tartışmalarda GÇT ve Modern Bilim birbirini olumsuzlayacak kesin verilere sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Modern Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bugüne Çin'deki hekimler: öncelikle binlerce yıl boyunca süren GÇT tarihi içinde halk arasında hurafelerin ortaya çıktığını ve asıl bilgiyle hurafenin ayıklanması gerektiğini, öte taraftan 19. yüzyılda Birleşik Krallığın, Çin'i işgal etmesi ve afyon savaşları sürecinde GÇT tüm birikimlerini yozlaştırdığını ve kurumları yok ettiğini bu çerçevede GÇT'ye hak ettiği değerin yeniden verilmesi gerektiğini savunmuşlardır. GÇT'nin sağladığı kolaylıklar sayesinde Çıplak Ayaklı Hekimler hareketiyle tüm köylere mecralara giderek halkın hekimlik hizmeti alması sağlanmıştır. Tüm Asya kıtasının büyük bölümünde GÇT yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu yüzden GÇT'nin bilimsel olup olmaması tartışması sadece Modern Tıbbın kendi iç tartışmasıdır görüşünü öne sürmüşlerdir.

TarihçeDüzenle

Geleneksel Çin Tıbbı üzerinde Dao ilkelerinin önemli etkileri görülmektedir.

 
GÇT'da vücuttaki çi'nin dolaşım kanalları ya da meridyenlerini gösteren diagram

MÖ 27yy'a uzanan efsanelerdeki ilk Çin imparatoru Huang Di Sarı Hakan'ın adı geçmektedir. Veziri Ch'i Pai ile yaptığı sohbetlerden doğduğu kabul edilen Neijing-Dahiliye Tıbbı, Suwen-Temel Sorular cildi Geleneksel Çin Tıbbı'nın ilkelerini içeren ilk yazılı kaynak olduğu kabul edilir. Günümüz araştırmacıları, metnin bir bölümünün MÖ-1000'li yıllara dayanmış olsa da geri kalan bölümlerinin Chou ve Han Hanedanlıkları sırasında yaşamış anonim hekimlere ait olduğunu iddia etmektedirler. Han hanedanlığı döneminde tüm hekimlik bilgileri bir araya getirilerek akupunktur, moksa, çin tıbbı bitkileri bir sistem içine oturtulmuştur.

Neijing Suwen'e ilk atıf yapılan eser Han Hanedanlığı'nın sonuna doğru yaşayan ve Geç Han veya Doğu Hanlığı farmakololarından, mucid, yazar, hekim Zhang Zhongjing'in Shang Han Lun ( 傷寒論 ) Soğuk Hasarı Üzerine (MS-2yy) kitabıdır. Jin hanedanlığı sırasında yaşayan diğer bir hekim akupunkturu benimseyen ve uygulayan Huang-fu Mi (M.S.215-282) M.S. 265'te yazdığı eseri Jia Yi Jing'de Sarı İmparatordan alıntı yapmaktadır.

19 yüzyılda afyon (opium) savaşları döneminde işgalci Birleşik Krallık Hükümet'i Geleneksel Çin Tıbbını yasaklayarak uygulanma olanaklarına önemli ölçüde zarar vermiştir. Bir süre içinde çok fazla hurafe barındırdığı görüşüyle modern tıbba öncelik veren Mao Zedung, 1960 yılında hükümetin artık GÇT'yi yasa dışı saymaya devam edemeyeceğine karar vererek en bilinen on doktorun içinde yer aldığı bir komisyon kurdurmuş ve GÇT'nin araştırmaları yaptırarak daha sistemli bir halde kullanılmasının önünü açmıştır. Günümüzde, Geleneksel Çin Tıbbı diye bilinen sistem de Mao'nun kararıyla tekrar daha ileri seviyede standart hale getirilmiş olan bu sistemdir.

Kullanılan Kuram ve YöntemlerDüzenle

Beş UnsurDüzenle

Antik Yunan ve Klasik İslam tıpçılarına göre beden tıpkı evrende olduğu gibi dört unsurdan (Humoral Patoloji Teorisi) oluşur. Bunlar ateş, su, hava ve topraktır. Benzer şekilde klasik Hint hekimlerine göre beden, her biri evrendeki karşılığıyla ilişkili olan toprak, su, rüzgâr ve ateşden oluşmaktadır. Antik çinli bilgelere göre ise birbirleriyle karşılıklı ilişki içinde olan Beş Unsur (Wuxing) söz konusudur. Beş Unsur dünya ve tüm evrenin olduğu kadar insan bedeninde de yer alan kurucu, yönlendirici, dönüştürücü unsurlardır. Etkileri ve ilişkileri kaçınılmaz etkendir.

Element Ağaç Ateş Toprak Metal Su
Temel yönler doğu güney merkez batı kuzey
Yin/Yang küçük yang büyük yang merkez küçük yin büyük yin
Enerji Ilık ve rutubetli sıcak nötr serin ve kuru soğuk
Zang (yin organlar) karaciğer kalp/perikardiyum dalak/pankreas akciğer böbrek
Fu (yang organlar) safra kesesi ince bağırsak/San Jiao mide kalın bağırsak idrar kesesi
Duyu organı göz dil ağız burun kulaklar
Duyu bakış konuşma tad koklama işitme
Beden sıvısı Gözyaşı ter tükürük balgam üre
Duygu öfke sevgi, nefret, aşırı heyecan üzüntü, sıkıntı keder, hüzün korku, irade eksikliği
Parmak işaret orta baş yüzük küçük parmak
Mevsim İlkbahar Yaz Mevsim değişimi
(Her üç ayda)
Sonbahar Kış
Yaşam doğum gençlik yetişkinlik yaşlılık ölüm

Geleneksel Çin Tıbbında (GÇT) Beş Element teorisi kadar Yin-Yang karşıt kutupluluğunu anlamak da önemlidir. Her şeyin birbirini tamamlayan bu iki karşıt kutuptan oluştuğu kabul edilir Geleneksel Çin Tıbbı ve onun da bir parçası olan Çigong'da. Eski bir Çin tıp kitabında "Yin ve yang'ı anladığınızda tüm Evreni ellerinizde tutabilirsiniz" denmektedir. Bu iki evrensel enerji doğada olduğu kadar bedenlerimizde de sağlıklı olma durumunda dengeli bir şekilde yer almaktadır. Örneğin GÇT'de bedenimizin ön yüzü Yin kabul edilirken arka tarafı Yang; bedenin üst kısmı Yang, alt kısmı Yin, orta kısmı ise hem Yin hem Yang; kol ve bacaklarımızın dış kenarları Yang, iç tarafları Yin; Çi enerjisi Yang, kan ve bedensel sıvılar Yin; beş ana organ (karaciğer, kalp, dalak, akciğer, böbrek) yin, bu organların eş organları (safra kesesi, küçük bağırsak, mide, büyük bağırsak ve mesane) Yang kabul edilir. Normal sağlıklı koşullarda Yin ve Yang'ın birbirleriyle ayrılmayan, uyumlu bir ilişki içinde olduğu kabul edildiğinden herhangi birisinde çıkacak bir problemin karşıt kutbunu da etkileyeceği varsayılmaktadır. Örneğin safra kesesinde çıkacak bir dengesizlik er ya da geç eş organı olan karaciğeri etkilecektir ve bunun tersine karaciğerdeki bir problem de safra kesesini etkilecektir.

Dört Temel

Sağlığın dört temeli; kan (hsueh), enerji (çi), gıda (ying) ve direnç (wei)dir. Yin ve yang'ın fizyolojik bakımdan işlevsel görünümleri olan bu dört temel karşılıklı olarak birbirlerine bağlıdır ve kişinin hem sağlık durumunu hem de hastalıklara ve dejenerasyona yönelik direnç kuvvetini tayin eder.

Kan: Kan fiziksel bedenin beslenmesinin doğrudan sorumlusudur ve durumu diğer üç temeli etkiler. Örneğin kan (yin) enerjiyi besleyin gıdayı (yin) taşıdığı için zayıf veya toksik kan bedenin ihtiyaç duyduğu yeterli besini bedene dağıtamaz ve yüksek enerji sağlayamaz, bunun sonucunda yetersiz besin (yin) yüksek mukavemet (yang) sağlayamaz.

Araç İşlev Kutup Hazine Yeri Yol Rol
Kan besin yin öz dahili iç kaplar dahili besin
Enerji mukavemet yang enerji harici dış kaplar harici koruma

EleştirilerDüzenle

19. yüzyılın sonlarından başlayarak Çinli siyasetçi ve Batı tıbbı almış bazı bilginler Geleneksel Çin Tıbbının Çin'den tümüyle kaldırılmasına çabalamışlardır. Lu Xun Geleneksel Çin Tıbbı doktorlarının bilerek veya bilmeyerek hastalarını aldattığını, Wang Jingwei GÇT'nın herhangi bir bilimsel temeli olmadığını, Li Ao bunun batıl inanç olduğunu savunmuşlardır.

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

Ek OkumalarDüzenle

  • Maciocia, Giovanni, The Foundations of Chinese Medicine: A Comprehensive Text for Acupuncturists and Herbalists; Churchill Livingstone; ISBN 0-443-03980-1
  • Ni, Mao-Shing, The Yellow Emperor's Classic of Medicine : A New Translation of the Neijing Suwen with Commentary; Shambhala, 1995; ISBN 1-57062-080-6
  • Holland, Alex Voices of Qi: An Introductory Guide to Traditional Chinese Medicine; North Atlantic Books, 2000; ISBN 1-55643-326-3
  • Unschuld, Paul U., Medicine in China: A History of Ideas; University of California Press, 1985; ISBN 0-520-05023-1
  • Scheid, Volker, Chinese Medicine in Contemporary China: Plurality and Synthesis; Duke University Press, 2002; ISBN 0-8223-2872-0
  • Porkert, Manfred The Theoretical Foundations of Chinese Medicine MIT Press, 1974 ISBN 0-262-16058-7
  • Graham, A. C. (translator). (2001). Chuang-tzu: The Inner Chapters. Indianapolis: Hackett Publishing Company, inc. ISBN 0-87220-581-9
  • Lau, D. C. (1963). Lao Tzu: Tao Te Ching. London: Penguin Classics. ISBN 0-14-044131-X
  • Graham, A.C., Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China (Open Court 1993). ISBN 0-8126-9087-7
  • Blofeld, J. Taoism, The Quest for Immortality, Mandala-Unwin Paperbacks London, 1989. ISBN 0-04-299008-4
  • Cheng, Tinhung. Tai Chi Transcendent Art, The Hong Kong Tai Chi Association Press Hong Kong, 1976. (in Chinese)
  • Chen, Wei. Introduction to the Study of Qigong, Hua Xia Publishing Beijing, 1995. ISBN 7-5080-0702-6 (in Chinese)
  • Wu Gongzao. Wu Family T'ai Chi Ch'uan (吳家太極拳), Hong Kong, 1980. (in Chinese)
  • Wile, Douglas Lost T'ai-chi Classics from the late Ch'ing Dynasty (1996) State University of New York Press, Albany. ISBN 0-7914-2653-X

Dış bağlantılarDüzenle

  1. ^ Liu, Quan; Cao, Lili; Zhu, Xing-Quan (1 Ağustos 2014). "Major emerging and re-emerging zoonoses in China: a matter of global health and socioeconomic development for 1.3 billion". International Journal of Infectious Diseases (İngilizce). 25: 65-72. doi:10.1016/j.ijid.2014.04.003. ISSN 1201-9712. PMC 7110807 $2. PMID 24858904.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)